Η γυναίκα δεν είναι υποσημείωση της κύησής της
Όταν ένα ήδη κατοχυρωμένο δικαίωμα των γυναικών προτείνεται ξανά ως αντικείμενο «δημόσιας διαβούλευσης», αξίζει να αναρωτηθούμε τι ακριβώς καλείται να τεθεί υπό διαπραγμάτευση. Η άμβλωση δεν είναι μια αφηρημένη ηθική άσκηση πάνω στην οποία η κοινωνία ψηφίζει για λογαριασμό κάποιου άλλου· αφορά το σώμα, την υγεία και τελικά τη ζωή μιας συγκεκριμένης γυναίκας. Κι όμως, κάθε φορά που η συζήτηση επιστρέφει, εκείνη έχει έναν παράξενο τρόπο να εξαφανίζεται από το κέντρο της. Μιλάμε για «ζωή», για «αγέννητα παιδιά», για το δημογραφικό, για την υιοθεσία ως δήθεν αυτονόητη λύση, και κάπου μέσα σε όλα αυτά η γυναίκα συρρικνώνεται σε μήτρα: σε ένα σώμα που οφείλει να κυοφορήσει, να κινδυνεύσει, να γεννήσει και μετά, ίσως, να παραδώσει το παιδί σε κάποιον άλλον. Τα παραπάνω αποτελούν πλήρη απομάκρυνση από την πραγματικότητα της εγκυμοσύνης. Η κύηση δεν είναι εννέα μήνες παθητικής αναμονής. Είναι μια απαιτητική βιολογική κατάσταση που αναδιαμορφώνει ολόκληρο τον οργανισμό μιας γυναίκας και μπορεί να αφήσει από παροδικές ενοχλήσεις μέχρι μόνιμη νοσηρότητα, απώλεια γονιμότητας ή, σπανιότερα, θάνατο.
Τι λέει πράγματι ο ελληνικός νόμος
Στην Ελλάδα η τεχνητή διακοπή της εγκυμοσύνης είναι νόμιμη εδώ και δεκαετίες. Ο Ν. 1609/1986 κατοχύρωσε το σχετικό πλαίσιο και το ισχύον άρθρο 304 του Ποινικού Κώδικα επιτρέπει τη διακοπή έως τη 12η εβδομάδα με τη συναίνεση της εγκύου, έως τη 19η εβδομάδα όταν η κύηση είναι αποτέλεσμα βιασμού, αιμομιξίας και άλλων συγκεκριμένων εγκλημάτων κατά της γενετήσιας ελευθερίας, καθώς και όταν διαπιστώνεται σοβαρή εμβρυϊκή ανωμαλία ή υπάρχει αναπότρεπτος κίνδυνος για τη ζωή της εγκύου ή κίνδυνος σοβαρής και διαρκούς βλάβης της σωματικής ή ψυχικής υγείας της. Στην τελευταία περίπτωση το σημερινό κείμενο του νόμου δεν προβλέπει ρητό ανώτατο όριο εβδομάδων. Αντίθετα, η διακοπή χωρίς τη συναίνεση της εγκύου αποτελεί ποινικό αδίκημα, ενώ ο νόμος ρυθμίζει επίσης τις μη νόμιμες διακοπές και τις περιπτώσεις μετά την 24η εβδομάδα.
Και εδώ χρειάζεται μια ουσιαστική διάκριση: νομικά, η άμβλωση δεν είναι ανθρωποκτονία. Η ανθρωποκτονία με δόλο τυποποιείται χωριστά στο άρθρο 299 του Ποινικού Κώδικα, ενώ η διακοπή της κύησης ρυθμίζεται αυτοτελώς στο άρθρο 304, το οποίο μάλιστα ορίζει ρητά τις περιπτώσεις στις οποίες η πράξη δεν είναι άδικη. Παράλληλα, το άρθρο 35 του Αστικού Κώδικα ορίζει ότι η νομική προσωπικότητα αρχίζει με τη ζωντανή γέννηση, ενώ το κυοφορούμενο θεωρείται ότι έχει γεννηθεί μόνο για ορισμένα δικαιώματα που πρόκειται να του περιέλθουν, υπό την προϋπόθεση ότι θα γεννηθεί ζωντανό. Με άλλα λόγια, το ελληνικό δίκαιο αναγνωρίζει και προστατεύει έννομα το έμβρυο, χωρίς όμως να του αποδίδει την ίδια νομική προσωπικότητα με έναν ήδη γεννημένο άνθρωπο. Γι’ αυτό και ο χαρακτηρισμός «η άμβλωση είναι φόνος» δεν αποτελεί περιγραφή του ισχύοντος δικαίου, αλλά ηθική ή ιδεολογική θέση.
Η βιολογική ζωή δεν καταργεί τη σωματική αυτονομία
Το έμβρυο είναι βιολογικά ζωντανό, αυτό όμως δεν το καθιστά αυτόνομο ή ανεξάρτητο από το σώμα της εγκύου. Στα πρώιμα στάδια της κύησης δεν είναι βιώσιμο εκτός μήτρας και η επιβίωσή του εξαρτάται πλήρως από τον μητρικό οργανισμό, μέσω του πλακούντα και της μητροπλακουντιακής κυκλοφορίας, που εξασφαλίζουν την οξυγόνωση, τη θρέψη και την απομάκρυνση των προϊόντων του μεταβολισμού του. Δεν πρόκειται, βέβαια, για παρασιτισμό με τη βιολογική έννοια του όρου, πρόκειται όμως για μια βαθιά ασύμμετρη, σχεδόν παρασιτική σχέση εξάρτησης, καθώς το έμβρυο αντλεί από τον οργανισμό της γυναίκας ό,τι χρειάζεται για την ανάπτυξή του, ενώ εκείνη επωμίζεται εξ ολοκλήρου το φυσιολογικό και παθολογικό κόστος της κύησης.
Και αυτό το κόστος δεν είναι αμελητέο: υπερέμεση, αναιμία, σακχαρώδης διαβήτης κύησης, υπερτασικές διαταραχές, προεκλαμψία και εκλαμψία, σύνδρομο HELLP, θρομβοεμβολικά επεισόδια, αιμορραγία, λοιμώξεις, αποκόλληση πλακούντα, επείγουσα καισαρική και μαιευτικό τραύμα. Σε περιπτώσεις παθολογικής πρόσφυσης του πλακούντα, ο πλακούντας μπορεί να διηθεί το μυομήτριο, προκαλώντας μαζική αιμορραγία και καθιστώντας αναγκαία ακόμη και την καισαρική υστερεκτομή. Μια γυναίκα μπορεί, δηλαδή, να χάσει τη μήτρα της, και μαζί τη δυνατότητα μιας μελλοντικής επιθυμητής κύησης, εξαιτίας μιας εγκυμοσύνης που κάποιοι θεωρούν ότι οφείλει να ολοκληρώσει.
Γι’ αυτό και το «ας το γεννήσει και ας το δώσει για υιοθεσία» δεν αποτελεί απάντηση. Η υιοθεσία είναι εναλλακτική στη γονεϊκότητα, όχι στην εγκυμοσύνη. Προϋποθέτει ότι μια γυναίκα θα κυοφορήσει επί μήνες και θα αναλάβει η ίδια κάθε σωματικό και μαιευτικό κίνδυνο μέχρι τον τοκετό. Με άλλα λόγια, της ζητάμε να λειτουργήσει ως ακούσια κυοφόρος επειδή κάποιος άλλος θεωρεί ότι η επιθυμία της να μη συνεχίσει την κύηση έχει μικρότερη αξία από το ενδεχόμενο να γεννηθεί ένα παιδί.
Όταν η απαγόρευση μπαίνει μέσα στο μαιευτήριο
Οι απαγορεύσεις δεν εξαφανίζουν ούτε τις ανεπιθύμητες κυήσεις ούτε την ανάγκη για άμβλωση. Περιορίζουν κυρίως την πρόσβαση στην ασφαλή άμβλωση. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκτιμά ότι περίπου το 45% των αμβλώσεων παγκοσμίως πραγματοποιούνται υπό μη ασφαλείς συνθήκες, με αιμορραγία, λοιμώξεις, σήψη και τραυματισμούς να αποτελούν αποτρέψιμες αιτίες νοσηρότητας, υπογονιμότητας και θανάτου.
Το πρόβλημα, όμως, δεν σταματά στις προαιρετικές διακοπές. Η ποινικοποίηση εισβάλλει σε ολόκληρη τη μαιευτική, επειδή τα φάρμακα και οι τεχνικές που χρησιμοποιούνται για την άμβλωση χρησιμοποιούνται επίσης στην αντιμετώπιση αποβολών και μη βιώσιμων κυήσεων. Η εξωμήτριος κύηση μπορεί να οδηγήσει σε ρήξη και μαζική εσωτερική αιμορραγία. Η πρόωρη ρήξη υμένων πριν από τη βιωσιμότητα μπορεί να εξελιχθεί σε χοριοαμνιονίτιδα και σήψη. Η βαριά προεκλαμψία μπορεί να οδηγήσει σε εκλαμψία, εγκεφαλικό επεισόδιο και πολυοργανική βλάβη. Η σωστή μαιευτική δεν περιμένει μια γυναίκα να γίνει ετοιμοθάνατη για να θεωρήσει ότι δικαιούται θεραπεία. Όταν ο γιατρός πρέπει πρώτα να αναρωτηθεί αν η ιατρικά ενδεδειγμένη παρέμβαση θα θεωρηθεί παράνομη άμβλωση, ο νόμος έχει ήδη παρεμβληθεί ανάμεσα στην ασθενή και στην ασφαλή περίθαλψη.
Adriana Smith: όταν η γυναίκα γίνεται το μέσο της κύησης
Η υπόθεση της Adriana Smith στη Georgia των ΗΠΑ το 2025 έδωσε σε αυτή τη λογική μια σχεδόν δυστοπική μορφή. Η 30χρονη νοσηλεύτρια και μητέρα ενός παιδιού ήταν στις πρώτες εβδομάδες της εγκυμοσύνης όταν υπέστη καταστροφική εγκεφαλική βλάβη και διαγνώστηκε με εγκεφαλικό θάνατο, ήταν δηλαδή ιατρικά και νομικά νεκρή. Παρ’ όλα αυτά, οι οργανικές λειτουργίες του σώματός της διατηρήθηκαν επί μήνες με μηχανική υποστήριξη ώστε να συνεχιστεί η κύηση. Η οικογένειά της δήλωσε ότι είχε ενημερωθεί πως η αυστηρή νομοθεσία της Georgia για τις αμβλώσεις δεν άφηνε άλλη επιλογή, ενώ αργότερα ο γενικός εισαγγελέας της πολιτείας υποστήριξε ότι ο νόμος δεν επέβαλλε κάτι τέτοιο. Το παιδί γεννήθηκε εξαιρετικά πρόωρα με καισαρική τον Ιούνιο του 2025 και η υποστήριξη του σώματος της Smith διακόπηκε λίγες ημέρες αργότερα.
Το πιο ανησυχητικό στην υπόθεση δεν είναι μόνο το αν ο νόμος πράγματι υποχρέωνε το νοσοκομείο να ενεργήσει έτσι. Είναι ότι ένα τόσο περιοριστικό και ασαφές νομικό περιβάλλον επέτρεψε να θεωρηθεί εύλογο πως οι οργανικές λειτουργίες μιας εγκεφαλικά νεκρής γυναίκας έπρεπε να διατηρηθούν πρωτίστως επειδή κυοφορούσε. Η γυναίκα έπαψε να αποτελεί το κέντρο της περίθαλψης και το σώμα της μετατράπηκε σε μέσο διατήρησης μιας εγκυμοσύνης. Αν αυτό δεν μας αναγκάζει να αναρωτηθούμε πού ακριβώς τοποθετούμε τη ζωή, τη βούληση και την αξιοπρέπεια της γυναίκας στην ιεραρχία των αξιών μας, τότε έχουμε ήδη χάσει την ουσία της συζήτησης.
Η μήτρα των γυναικών δεν είναι δημογραφική πολιτική
Το δημογραφικό πρόβλημα της Ελλάδας είναι υπαρκτό, η υποχρεωτική συνέχιση ανεπιθύμητων κυήσεων, όμως, δεν αποτελεί δημογραφική πολιτική. Τα δεδομένα από τις ΗΠΑ δείχνουν ότι οι απαγορεύσεις μπορούν πράγματι να αυξήσουν βραχυπρόθεσμα τις γεννήσεις: μελέτη στο JAMA υπολόγισε αύξηση της γονιμότητας κατά 1,7%, ενώ διαφορετική μελέτη στο Journal of Public Economics εκτίμησε αύξηση των γεννήσεων κατά 2,3% στις πολιτείες με σχεδόν καθολικές απαγορεύσεις. Το σημαντικότερο, όμως, εύρημα δεν είναι απλώς ο αριθμός των επιπλέον γεννήσεων, αλλά ποιες γυναίκες εξαναγκάζονται συχνότερα να τις φέρουν εις πέρας: οι μεγαλύτερες επιπτώσεις καταγράφηκαν στις νεότερες γυναίκες, στις ανασφάλιστες ή δικαιούχους Medicaid, στις γυναίκες χωρίς πανεπιστημιακή εκπαίδευση και γενικότερα σε όσες είχαν λιγότερους οικονομικούς και κοινωνικούς πόρους για να παρακάμψουν την απαγόρευση. Η απαγόρευση, επομένως, δεν επιβάλλεται ισότιμα· επιβάλλεται αποτελεσματικότερα σε εκείνη που δεν έχει τα χρήματα να της ξεφύγει.
Και η ιστορία έχει ήδη δείξει τα όρια αυτής της λογικής. Στη Ρουμανία του Ceaușescu, η σχεδόν καθολική απαγόρευση των αμβλώσεων και ο περιορισμός της αντισύλληψης το 1966 προκάλεσαν αρχικά μια θεαματική αύξηση των γεννήσεων, ο δείκτης γονιμότητας σχεδόν διπλασιάστηκε μέσα σε έναν χρόνο. Η άνοδος, όμως, δεν διατηρήθηκε: μέσα στα επόμενα χρόνια η γονιμότητα άρχισε και πάλι να υποχωρεί, καθώς οι γυναίκες αναζητούσαν παράνομες αμβλώσεις και άλλους τρόπους ελέγχου της αναπαραγωγής τους. Το τίμημα υπήρξε τρομακτικό. Το 1989 η Ρουμανία είχε την υψηλότερη καταγεγραμμένη μητρική θνησιμότητα στην Ευρώπη, με περίπου 87% των μητρικών θανάτων να αποδίδονται σε επιπλοκές παράνομων και μη ασφαλών αμβλώσεων. Μετά τη νομιμοποίηση της άμβλωσης, η μητρική θνησιμότητα σχεδόν υποδιπλασιάστηκε μέσα σε έναν χρόνο. Η εμπειρία αυτή δεν δείχνει ότι οι απαγορεύσεις δεν αυξάνουν ποτέ τις γεννήσεις· δείχνει κάτι πολύ πιο σημαντικό: ότι μπορούν να δημιουργήσουν ένα πρόσκαιρο δημογραφικό αποτέλεσμα χωρίς να θεραπεύσουν τη χαμηλή γονιμότητα, ενώ το κόστος το πληρώνουν με την υγεία και τη ζωή τους οι γυναίκες.
Οι σύγχρονες δημογραφικές έρευνες δείχνουν άλλωστε προς εντελώς διαφορετική κατεύθυνση. Το UNFPA επισημαίνει ότι πολλοί άνθρωποι αποκτούν λιγότερα παιδιά από όσα πραγματικά επιθυμούν, όχι επειδή απορρίπτουν τη γονεϊκότητα, αλλά εξαιτίας του κόστους ζωής και στέγασης, της εργασιακής ανασφάλειας, της ανεπαρκούς φροντίδας παιδιών και της άνισης κατανομής της οικογενειακής φροντίδας. Ο OECD καταγράφει αντίστοιχα για την Ελλάδα δείκτη γονιμότητας μόλις 1,2 παιδιά ανά γυναίκα το 2024 και συνδέει τη δημιουργία οικογένειας με τις οικονομικές και πρακτικές συνθήκες μέσα στις οποίες καλούνται να ζήσουν οι νέοι. Αν λοιπόν θέλουμε πραγματικά περισσότερες γεννήσεις, η απάντηση είναι να κάνουμε εφικτή τη μητρότητα και την πατρότητα για όσους τις επιθυμούν: αξιοπρεπείς μισθοί, προσιτή κατοικία, παιδικοί σταθμοί, ουσιαστικές γονικές άδειες, προστασία στην εργασία, δημόσια υγεία και πρόσβαση στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή. Το να αυξάνονται οι γεννήσεις επειδή μια γυναίκα δεν μπόρεσε να πραγματοποιήσει την άμβλωση που επιθυμούσε δεν είναι δημογραφική επιτυχία· είναι αναπαραγωγικός εξαναγκασμός. Η μήτρα των γυναικών δεν είναι εθνικός πόρος.
Η μητρότητα χρειάζεται προστασία. Ακριβώς γι’ αυτό πρέπει να παραμένει επιλογή.
Πηγές
- Ν. 1609/1986 — Τεχνητή διακοπή της εγκυμοσύνης
- Ποινικός Κώδικας — άρθρο 304, Διακοπή της κύησης
- Ποινικός Κώδικας — άρθρο 299, Ανθρωποκτονία με δόλο
- Αστικός Κώδικας — άρθρα 35–36
- Άρειος Πάγος 1408/2015
- ΥΑ Α3β/οικ.2799/1987 — Προστασία της υγείας της γυναίκας κατά την τεχνητή διακοπή εγκυμοσύνης
- WHO — Abortion
- ACOG — Placenta Accreta Spectrum
- ACOG — Understanding Ectopic Pregnancy
- ACOG — Early Pregnancy Loss
- ACOG/SMFM — Periviable Birth
- SMFM — Management of previable and periviable PPROM
- JAMA — US Abortion Bans and Fertility
- Journal of Public Economics — The effects of post-Dobbs abortion bans on fertility
- UNFPA — State of World Population 2025
- OECD — Family policy and fertility in Greece
- PubMed — Reproductive health in Romania: reversing the Ceausescu legacy
- PMC — Reductions in abortion-related mortality following policy reform
- Associated Press — Adriana Smith case
