Η Ηθική εισάγεται ως εναλλακτικό μάθημα για τους μαθητές που απαλλάσσονται από τα Θρησκευτικά. Ποιοι μπορούν να ζητήσουν απαλλαγή, τι θα διδάσκεται, γιατί το όριο των δέκα μαθητών δημιουργεί προβλήματα και τι ισχύει για τη διαγραφή του θρησκεύματος.
Από το σχολικό έτος 2026–2027, το ελληνικό σχολείο αποκτά ένα νέο μάθημα: την Ηθική.
Το μάθημα δεν αντικαθιστά τα Θρησκευτικά για όλους τους μαθητές. Προορίζεται αποκλειστικά για όσους έχουν απαλλαγεί από αυτά και επιχειρεί να καλύψει ένα πρόβλημα που παρέμενε για χρόνια ανοιχτό: τι ακριβώς κάνει στο σχολείο ένας μαθητής που, για λόγους συνείδησης, δεν παρακολουθεί το μάθημα των Θρησκευτικών;
Η αλλαγή, ωστόσο, δεν είναι τόσο απλή όσο μπορεί να φαίνεται. Το νέο πλαίσιο περιλαμβάνει προϋποθέσεις, χρονικά όρια και ένα ιδιαίτερα σημαντικό αριθμητικό κριτήριο: για να διδαχθεί η Ηθική απαιτούνται τουλάχιστον δέκα απαλλασσόμενοι μαθητές ανά τάξη.
Παράλληλα, παραμένει μια ευρύτερη νομική συζήτηση γύρω από την απαλλαγή, την προστασία των θρησκευτικών πεποιθήσεων ως προσωπικού δεδομένου και το κατά πόσο ένας πολίτης οφείλει να δηλώνει ή να αποδεικνύει το θρήσκευμά του.
Γιατί δημιουργείται το μάθημα της Ηθικής;
Μέχρι σήμερα, η απαλλαγή από τα Θρησκευτικά δεν συνοδευόταν από ένα αντίστοιχο, οργανωμένο μάθημα με συγκεκριμένο πρόγραμμα σπουδών.
Αυτό δημιούργησε επανειλημμένα νομικά και εκπαιδευτικά ζητήματα.
Η θρησκευτική ελευθερία δεν αφορά μόνο το δικαίωμα κάποιου να πιστεύει και να ασκεί τη θρησκεία του. Περιλαμβάνει και το δικαίωμά του να μην υποχρεώνεται να αποκαλύπτει τις θρησκευτικές ή μη θρησκευτικές πεποιθήσεις του.
Η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα έχει ήδη κρίνει από το 2019 ότι δεν είναι νόμιμο να απαιτείται, για την απαλλαγή από τα Θρησκευτικά, δήλωση ότι ο μαθητής «δεν είναι Χριστιανός Ορθόδοξος». Κατά την απόφαση της Αρχής, η απαλλαγή πρέπει να μπορεί να ασκείται με επίκληση λόγων συνείδησης.
Η ίδια απόφαση είχε επίσης κρίνει μη νόμιμη την αναγραφή του θρησκεύματος στα στοιχεία που διατηρεί το σχολείο, στους τίτλους σπουδών και στο πληροφοριακό σύστημα myschool.
Το ζήτημα επομένως δεν αφορά μόνο την εκπαίδευση. Αφορά ταυτόχρονα τη θρησκευτική ελευθερία και την προστασία προσωπικών δεδομένων.
Ποιος μπορεί να ζητήσει απαλλαγή;
Εδώ χρειάζεται προσοχή, επειδή υπάρχει διαφορά ανάμεσα στη διατύπωση της διοικητικής ρύθμισης και στην ευρύτερη συζήτηση γύρω από το δικαίωμα της θρησκευτικής συνείδησης.
Το θεσμικό πλαίσιο έχει συνδέσει την απαλλαγή με μαθητές που δεν είναι Χριστιανοί Ορθόδοξοι, όπως αλλόθρησκοι, ετερόδοξοι, άθεοι, αγνωστικιστές ή άθρησκοι.
Από την άλλη πλευρά, η Αρχή Προστασίας Δεδομένων έχει ξεκαθαρίσει ότι το σχολείο δεν πρέπει να απαιτεί από τον μαθητή ή τους γονείς του να αποκαλύπτουν ότι ο μαθητής δεν είναι Ορθόδοξος. Αρκεί η επίκληση λόγων συνείδησης.
Η Ένωση Αθέων, στις οδηγίες που δημοσίευσε για το σχολικό έτος 2026–2027, πηγαίνει ακόμη ένα βήμα παραπέρα: καλεί γονείς και μαθητές να αιτούνται απαλλαγή ακόμη και όταν ο μαθητής έχει βαπτιστεί Ορθόδοξος, χωρίς να παρέχουν στο σχολείο έγγραφα ή δηλώσεις σχετικά με το θρήσκευμά του.
Αυτό πρέπει να παρουσιάζεται σωστά: αποτελεί θέση και νομική ερμηνεία της Ένωσης Αθέων και δεν πρέπει να συγχέεται αυτομάτως με τη διατύπωση κάθε ισχύουσας υπουργικής ρύθμισης.
Για το σχολικό έτος 2026–2027, η περίοδος υποβολής των αιτήσεων απαλλαγής φτάνει έως τις 16 Σεπτεμβρίου 2026.
Τι είναι το νέο μάθημα Ηθικής;
Ένας πιθανός παρανοϊκός τρόπος παρουσίασης θα ήταν ότι δημιουργείται ένα «μάθημα αθεΐας».
Δεν συμβαίνει αυτό.
Η Ηθική είναι πρωτίστως φιλοσοφικό και κοινωνικό μάθημα. Το επίσημο πρόγραμμα σπουδών έχει σχεδιαστεί ώστε οι μαθητές να γνωρίσουν διαφορετικές ηθικές θεωρίες και να μάθουν να εξετάζουν επιχειρήματα, διλήμματα και κοινωνικά προβλήματα.
Η ύλη περιλαμβάνει κλασικές φιλοσοφικές προσεγγίσεις, όπως την πλατωνική και τη στωική ηθική, αλλά και ζητήματα δικαιοσύνης, ελευθερίας, υπευθυνότητας και κοινωνικού συμβολαίου.
Παράλληλα, η Ηθική ασχολείται με πολύ σύγχρονα προβλήματα.
Μεταξύ άλλων εξετάζονται θέματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, κοινωνικών διακρίσεων, ρατσισμού, σεξισμού, ξενοφοβίας, ομοφοβίας και τρανσφοβίας, ζητήματα ελευθερίας της έκφρασης, θρησκευτικής ελευθερίας και ανεκτικότητας, καθώς και προβληματισμοί γύρω από την κοινωνία, το περιβάλλον και τη μεταχείριση των μη ανθρώπινων ζώων.
Ο στόχος δεν είναι η αντικατάσταση μιας θρησκευτικής διδασκαλίας από μια αντιθρησκευτική.
Η λογική του μαθήματος είναι διαφορετική: ο μαθητής καλείται να μάθει να εξετάζει μια θέση, να αναγνωρίζει τα επιχειρήματά της, να την αμφισβητεί και να αιτιολογεί τη δική του.
Με απλούστερα λόγια, το μάθημα δεν επιχειρεί να απαντήσει στο παιδί «τι πρέπει να πιστεύεις», αλλά να το εξασκήσει στην ερώτηση:
«Γιατί το πιστεύεις;»
Ο μεγάλος αστερίσκος: χρειάζονται 10 μαθητές
Εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο πρακτικό ζήτημα της νέας ρύθμισης.
Η Υπουργική Απόφαση 108070/Δ2/13-08-2026, που δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ Β΄ 5231/18-08-2026, ορίζει ότι για τη διδασκαλία της Ηθικής πρέπει να υπάρχουν στην ίδια τάξη τουλάχιστον δέκα μαθητές ή μαθήτριες που έχουν απαλλαγεί από τα Θρησκευτικά.
Το «ανά τάξη» δεν σημαίνει απαραίτητα «ανά τμήμα».
Για παράδειγμα, αν ένα σχολείο έχει Α1, Α2 και Α3, οι απαλλασσόμενοι μαθητές της Α΄ τάξης μπορούν να οργανωθούν κατάλληλα ώστε να παρακολουθήσουν Ηθική.
Η υπουργική απόφαση προβλέπει διαφορετικούς τρόπους οργάνωσης ανάλογα με το πόσα τμήματα λειτουργούν. Όπου χρειάζεται, οι μαθητές μπορούν να ανακατανέμονται ώστε να πραγματοποιείται ταυτόχρονα η διδασκαλία των Θρησκευτικών και της Ηθικής σε διαφορετικές αίθουσες, χωρίς να αυξάνεται ο συνολικός αριθμός των τμημάτων.
Το κρίσιμο σημείο παραμένει όμως ο αριθμός:
9 μαθητές δεν αρκούν.
10 μαθητές αρκούν.
Και αν δεν υπάρχουν δέκα;
Εάν δεν συμπληρωθούν δέκα απαλλασσόμενοι μαθητές στην τάξη, δεν συγκροτείται κανονικά τμήμα Ηθικής με τον τρόπο που προβλέπει η συγκεκριμένη απόφαση.
Η ίδια ρύθμιση προβλέπει επίσης ότι εάν οι δέκα μαθητές συγκεντρωθούν μετά την πέμπτη ημέρα από την έναρξη των μαθημάτων, εφαρμόζεται αναλογικά άλλη διαδικασία του υφιστάμενου σχολικού κανονιστικού πλαισίου.
Αυτό δημιουργεί ένα πραγματικό ερώτημα ισότιμης πρόσβασης.
Ένας μαθητής σε ένα μεγάλο σχολείο της Αθήνας ή της Θεσσαλονίκης έχει πολύ μεγαλύτερη πιθανότητα να βρεθούν άλλοι εννέα απαλλασσόμενοι στην τάξη του.
Σε ένα μικρό σχολείο μιας επαρχιακής πόλης, ενός νησιού ή μιας απομακρυσμένης περιοχής, αυτό μπορεί να είναι πολύ δυσκολότερο.
Έτσι μπορεί να προκύψει η εξής κατάσταση:
δύο μαθητές έχουν το ίδιο δικαίωμα απαλλαγής από τα Θρησκευτικά, αλλά μόνο ο ένας έχει στην πράξη πρόσβαση στο εναλλακτικό μάθημα Ηθικής, επειδή στο σχολείο του συγκεντρώνεται ο απαιτούμενος αριθμός.
Αυτό είναι ένα από τα βασικά σημεία πάνω στα οποία θα κριθεί η εφαρμογή του νέου συστήματος.
Τι θα γίνει αν δεν υπάρχουν βιβλία;
Η εισαγωγή ενός νέου μαθήματος δεν σημαίνει ότι από την πρώτη ημέρα υπάρχει πλήρες έντυπο εκπαιδευτικό υλικό αντίστοιχο με εκείνο παλαιότερων μαθημάτων.
Σύμφωνα με τις οδηγίες της Ένωσης Αθέων για το 2026–2027, κατά την πρώτη χρονιά προβλέπεται αξιοποίηση εκπαιδευτικού υλικού και φυλλαδίων, ενώ τα κανονικά βιβλία αναμένεται να ακολουθήσουν.
Αυτό είναι ένα ακόμη πρακτικό στοιχείο που θα χρειαστεί να αξιολογηθεί στην πράξη: άλλο η ύπαρξη ενός προγράμματος σπουδών και άλλο η πραγματική, ομοιόμορφη εφαρμογή του σε κάθε σχολείο.
Ένα ακόμα πρόβλημα είναι, ποιοι θα διδάσκουν το μάθημα
Ένα ακόμη ζήτημα που προκύπτει αφορά το ποιοι εκπαιδευτικοί θα αναλάβουν τη διδασκαλία της Ηθικής. Σύμφωνα με το ΦΕΚ Β΄ 2583/07-05-2026, το μάθημα δίνεται ως Α΄ ανάθεση στον κλάδο ΠΕ01 Θεολόγων, ενώ ως Β΄ ανάθεση μπορεί να διδαχθεί από εκπαιδευτικούς των κλάδων ΠΕ78 Κοινωνικών Επιστημών, ΠΕ02 Φιλολόγων και ΠΕ33 Μεθοδολογίας, Ιστορίας και Θεωρίας της Επιστήμης. Η επιλογή αυτή δημιουργεί εύλογο προβληματισμό, καθώς η Ηθική προορίζεται να αποτελέσει διακριτό μάθημα για μαθητές που απαλλάσσονται από τα Θρησκευτικά, όμως η κύρια ανάθεσή της παραμένει στους Θεολόγους. Αυτό καθιστά κρίσιμο το πώς θα διαμορφωθεί στην πράξη το περιεχόμενο και η παιδαγωγική προσέγγιση του μαθήματος, αλλά και κατά πόσο θα διασφαλίζεται ότι η διδασκαλία του θα έχει πράγματι φιλοσοφικό, κοινωνικό και δεοντολογικό χαρακτήρα, χωρίς να λειτουργεί απλώς ως μια παραλλαγή του μαθήματος των Θρησκευτικών.
Μπορεί κάποιος να διαγράψει το θρήσκευμά του;
Ναι, εφόσον υπάρχει καταχώριση θρησκεύματος στη ληξιαρχική πράξη γέννησης, το ελληνικό κράτος διαθέτει επίσημη διοικητική διαδικασία για τη μεταβολή του.
Το Εθνικό Μητρώο Διοικητικών Διαδικασιών του Υπουργείου Εσωτερικών αναφέρει ότι κάθε πολίτης μπορεί, υπό τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις, να ζητήσει μεταβολή του αναγραφόμενου θρησκεύματος στη ληξιαρχική πράξη γέννησής του.
Η αίτηση γίνεται δια ζώσης στο ληξιαρχείο όπου έχει συνταχθεί η ληξιαρχική πράξη.
Η διαδικασία παρέχεται χωρίς κόστος και το επίσημο Μητρώο αναφέρει εκτιμώμενο χρόνο διεκπεραίωσης μίας ημέρας.
Υπάρχει αντίστοιχη διαδικασία και για ανήλικο παιδί. Όταν οι γονείς ασκούν από κοινού τη γονική μέριμνα, απαιτείται κοινή δήλωσή τους.
Χρειάζεται όμως μία σημαντική διευκρίνιση: το Μητρώο μιλά συγκεκριμένα για μεταβολή του αναγραφόμενου θρησκεύματος. Δεν πρέπει κάθε επιμέρους δυνατότητα ή διατύπωση να παρουσιάζεται πιο γενικά από όσο προβλέπεται στην επίσημη διαδικασία.
Διαγραφή από το κράτος δεν σημαίνει «ακύρωση βάπτισης»
Εδώ συχνά συγχέονται δύο εντελώς διαφορετικά πράγματα.
Η ληξιαρχική πράξη είναι κρατικό έγγραφο.
Η βάπτιση είναι θρησκευτική πράξη.
Η μεταβολή ενός στοιχείου που διατηρεί το κράτος δεν σημαίνει ότι η Πολιτεία «ακυρώνει» ένα θρησκευτικό μυστήριο, ούτε συνεπάγεται αυτομάτως διαγραφή οποιουδήποτε εκκλησιαστικού αρχείου.
Το ίδιο ισχύει και αντίστροφα.
Ένας πολίτης δεν χρειάζεται να περιμένει από μια θρησκευτική κοινότητα να αλλάξει τα δικά της θεολογικά αρχεία για να μπορεί το κράτος να αντιμετωπίζει διαφορετικά τα προσωπικά του στοιχεία.
Και κυρίως, η διαδικασία μεταβολής του θρησκεύματος στη ληξιαρχική πράξη δεν είναι το ίδιο πράγμα με τη σχολική απαλλαγή από τα Θρησκευτικά.
Πρόκειται για διαφορετικές διαδικασίες, με διαφορετικό νομικό αντικείμενο.
Διαγραφή θρησκεύματος από τη ληξιαρχική πράξη
Όποιος δεν επιθυμεί να αναγράφεται θρήσκευμα στη ληξιαρχική πράξη γέννησής του μπορεί να ζητήσει την απαλοιφή της σχετικής αναφοράς από το αρμόδιο ληξιαρχείο, δηλαδή εκείνο στο οποίο έχει καταχωριστεί η γέννησή του. Η διαδικασία μπορεί να ξεκινήσει με έκδοση ηλεκτρονικής υπεύθυνης δήλωσης μέσω του gov.gr, στην οποία ο ενδιαφερόμενος δηλώνει ότι το θρήσκευμά του μεταβλήθηκε, ότι επιθυμεί να μην αναγράφεται πλέον στη ληξιαρχική πράξη και ότι δεν επιθυμεί να αποκαλύψει τις θρησκευτικές του πεποιθήσεις, με αναφορά στον Ν. 344/1976 και στη σχετική νομολογία για την προστασία της θρησκευτικής ελευθερίας. Η δήλωση απευθύνεται στο ληξιαρχείο έκδοσης της ληξιαρχικής πράξης γέννησης και όχι απαραίτητα στον Δήμο της σημερινής κατοικίας. Η ηλεκτρονική υπεύθυνη δήλωση του gov.gr είναι ισοδύναμη με δήλωση που φέρει γνήσιο υπογραφής και μπορεί να αποσταλεί ηλεκτρονικά, ωστόσο η δυνατότητα ολοκλήρωσης ολόκληρης της διαδικασίας μέσω email εξαρτάται από το εκάστοτε ληξιαρχείο, γι’ αυτό είναι σκόπιμη προηγούμενη επικοινωνία μαζί του — ιδιαίτερα για όσους κατοικούν στο εξωτερικό. Μετά την καταχώριση της μεταβολής, στα νέα αντίγραφα της ληξιαρχικής πράξης μπορεί να μην εμφανίζεται πλέον θρήσκευμα· τεχνικά, πάντως, η προηγούμενη καταχώριση δεν «σβήνεται» από το ιστορικό αρχείο του ληξιαρχείου, αλλά καταγράφεται η μεταβολή.
Ένα δικαίωμα που εξαρτάται από τους συμμαθητές σου;
Το νέο μάθημα της Ηθικής είναι αναμφίβολα μια σημαντική αλλαγή.
Για πρώτη φορά δημιουργείται συγκεκριμένο πρόγραμμα για μαθητές που δεν παρακολουθούν Θρησκευτικά, αντί αυτοί απλώς να απομακρύνονται από την τάξη χωρίς αντίστοιχο γνωστικό αντικείμενο.
Όμως το όριο των δέκα μαθητών γεννά ένα εύλογο πρόβλημα.
Η δυνατότητα ενός παιδιού να παρακολουθήσει το εναλλακτικό μάθημα δεν εξαρτάται μόνο από τη δική του επιλογή ή από τους λόγους συνείδησής του.
Εξαρτάται και από το αν τουλάχιστον άλλοι εννέα μαθητές της ίδιας τάξης έχουν κάνει την ίδια επιλογή εγκαίρως.
Συνεπώς, η πραγματική επιτυχία της μεταρρύθμισης δεν θα κριθεί μόνο από το γεγονός ότι η Ηθική υπάρχει πλέον στα ΦΕΚ.
Θα κριθεί από το αν μπορεί να λειτουργήσει ισότιμα στην πράξη — σε ένα μεγάλο σχολείο της πρωτεύουσας αλλά και σε ένα μικρό σχολείο της περιφέρειας.
Και ένα τελευταίο ερώτημα
Υπάρχει όμως και μια ευρύτερη εκπαιδευτική συζήτηση που αξίζει να ανοίξει.
Αν η Ηθική διδάσκει φιλοσοφία, επιχειρηματολογία, ανθρώπινα δικαιώματα, ελευθερία, δικαιοσύνη, κοινωνικές διακρίσεις, υπευθυνότητα και σύγχρονα ηθικά διλήμματα, τότε προκύπτει ένα πολύ απλό ερώτημα:
Γιατί ένα τέτοιο μάθημα να αποτελεί αποκλειστικά εναλλακτική των Θρησκευτικών;
Ένας Ορθόδοξος μαθητής χρειάζεται κριτική σκέψη όσο ένας άθεος.
Ένας μουσουλμάνος χρειάζεται φιλοσοφική επιχειρηματολογία όσο ένας αγνωστικιστής.
Η κατανόηση της δικαιοσύνης, της ελευθερίας, των δικαιωμάτων και της ηθικής ευθύνης δεν προϋποθέτει ούτε πίστη ούτε απουσία πίστης.
Ίσως λοιπόν η σημαντικότερη συζήτηση που ανοίγει η εισαγωγή της Ηθικής να μην αφορά τελικά το πώς θα αντικαταστήσει τα Θρησκευτικά για ορισμένους μαθητές.
Αλλά το αν ένα σύγχρονο δημόσιο σχολείο πρέπει να διδάσκει Ηθική και κριτική σκέψη σε όλους.
Γιατί ένα σχολείο δεν χρειάζεται να αποφασίζει για το παιδί τι πρέπει να πιστεύει.
Χρειάζεται να του δίνει τα εργαλεία ώστε, όταν πιστεύει κάτι, να μπορεί να απαντήσει σε μία πολύ σημαντικότερη ερώτηση:
«Γιατί το πιστεύω;»
