Στη ρίζα της λέξης «πατριώτης» ενυπάρχει η ίδια η δομή της πατριαρχίας: η εξουσία του αρχηγού-πατέρα, η ιδιοκτησία πάνω στη γη, η απαίτηση για υποταγή. Στο όνομά της ζητήθηκαν θυσίες, νομιμοποιήθηκε και εξυψώθηκε η βία, κανονικοποιήθηκε η ιδέα ότι η αγάπη προς έναν τόπο μπορεί —και ίσως οφείλει— να περνά μέσα από την εχθρότητα προς κάποιον άλλον.
Αυτή η λογική δεν είναι ουδέτερη, αλλά αποτελεί την πολιτική προβολή της πατριαρχικής πυραμίδας. Μαθαίνει να αγαπάς υπό συγκεκριμένους όρους, να ανήκεις υπό προϋποθέσεις, να αποδεικνύεις πίστη, να σιωπάς μπροστά στην αδικία αν αυτή ντύνεται με εθνικά σύμβολα. Όπως η πατριαρχική δομή απαίτησε ιστορικά την αυταπάρνηση των γυναικών στο όνομα της οικογενειακής συνοχής, έτσι και το εθνικό κράτος απαιτεί τη θυσία σωμάτων στο όνομα της πατρίδας.
Απέναντι σε αυτή την παράδοση, η ιστορία της γλώσσας έχει δημιουργήσει εδώ και αιώνες τη δική της ρωγμή με τη λέξη «μητριώτης» (matriot). Η έννοια αυτή, αν και σπάνια, δεν αποτελεί σημερινή εφεύρεση. Η πρώτη της καταγεγραμμένη χρήση εντοπίζεται ήδη από το 1739 στα πολιτικά κείμενα του Μπέντζαμιν Ρόμπινς. Ο Ρόμπινς χρησιμοποίησε τη λέξη «μητριώτης» απλώς ως ένα γλωσσικό λογοπαίγνιο, αντικαθιστώντας την πατρική ρίζα (pater) με τη μητρική (mater), για να περιγράψει έναν πολιτικό που νοιαζόταν για τη «μητέρα πατρίδα» (mother country). Χωρίς να εισάγει κάποια φεμινιστική θεωρία, ήθελε απλώς να εξάρει μια οικονομική πρόταση που θεωρούσε ότι προσέφερε ουσιαστική φροντίδα στην κοινωνία.
Η λέξη επανανοηματοδοτήθηκε στην πορεία. Όπως σημειώνει η ακτιβίστρια Σίντι Σίχαν το 2006, ένας μητριώτης αγαπά τη χώρα του, αλλά αρνείται επικίνδυνες ιδεοληψίες όπως: «στηρίζω τη χώρα μου, είτε έχει δίκιο είτε άδικο». Ακόμη βαθύτερα, η μητριωτική στάση αποκτά μια ριζοσπαστική οικολογική διάσταση, καθώς, σύμφωνα με τον ποιητή Γκάρι Σνάιντερ, ο μητριώτης αγαπά τη μητρίδα του έχοντας πλήρη επίγνωση ότι αυτή δεν είναι το κράτος ή τα σύνορα, αλλά η ίδια η γη, το φυσικό έδαφος.
Η σύγκρουση με τον μιλιταρισμό είναι το σημείο όπου η ρήξη γίνεται εντονότερη. Ο παραδοσιακός πατριωτισμός ιστορικά θεμελιώθηκε πάνω στην ιδέα της αυτοθυσίας και του πολέμου: η ετοιμότητα να σκοτώσεις ή να πεθάνεις για το έθνος αναγορεύτηκε στη μέγιστη ηθική αρετή, μετατρέποντας τις ανθρώπινες ζωές σε αναλώσιμα εργαλεία για την προάσπιση των συνόρων. Απέναντι σε αυτή την κανονικοποίηση του θανάτου, οι Σάρον και Ντάνιελ Μπάτρι στο βιβλίο τους Daughters of Rizpah (2020) ορίζουν τον μητριώτη ως εκείνον που αρνείται κατηγορηματικά να στείλει το δικό του παιδί —ή το παιδί οποιουδήποτε άλλου— να θυσιαστεί στον βωμό γεωπολιτικών σκοπιμοτήτων. Αυτή η άρνηση δεν ταυτίζεται με μια παθητική ειρηνοφιλία, δηλαδή με μια ευγενική αλλά επιφανειακή ευχή για ειρήνη, που παρακολουθεί αμέτοχη τα γεγονότα χωρίς να αμφισβητεί την εξουσία. Αντίθετα, πρόκειται για μια στάση ενεργής πολιτικής ανυπακοής. Όπως το θέτει ο Ζορζ Σιουί, αυτόχθονας ιστορικός και στοχαστής από τον Καναδά, στο βιβλίο του Eatenonha: Native Roots of Modern Democracy (2019), ο μητριώτης λειτουργεί ως ένας «ήσυχος επαναστάτης»: η ειρήνη γι' αυτόν δεν είναι απλώς η απουσία πολέμου, αλλά μια καθημερινή, ριζοσπαστική άρνηση να νομιμοποιηθεί η βία ως φυσική λύση.
Εδώ ακριβώς, όμως, παραμονεύει μια παγίδα. Αν η έννοια του μητριωτισμού αυτή εκληφθεί ως μια επίκληση σε μια αγνή, θηλυκή φύση, τότε δεν ανατρέπουμε την πατριαρχία, αλλά την επιβεβαιώνουμε. Η ταύτιση του θηλυκού αποκλειστικά με τη φροντίδα και του αρσενικού με την ισχύ υπήρξε το θεμέλιο της έμφυλης καταπίεσης. Είναι μια στάση προσβάσιμη σε όλους. Ακόμα και άνδρες που έρχονται σε επαφή με τον μητριώτη μέσα τους, γίνονται κρίσιμοι συνοδοιπόροι στην εξάλειψη της βίας και του πολέμου. Πρόκειται λοιπόν, όπως γράφει η ποιήτρια Ρέιτσελ Μπλάου ΝτιΠλεσί, για μια σκόπιμη γλωσσική και πολιτική ανατροπή. Η «μητριωτική» αντίληψη αποτελεί μια δύναμη που στοχεύει στην επούλωση, ενώ ταυτόχρονα καταγγέλλει αναφανδόν καταστροφικά αποτελέσματα της πατριαρχίας. Είναι η μετάβαση από μια λογική ιδιοκτησίας σε μια λογική σχέσης.
Αν ο πατριώτης εκπαιδεύεται στην κυριαρχία, ο μητριώτης ασκείται στη διατήρηση. Όχι ως υποχωρητικότητα, αλλά ως η μόνη ουσιαστική μορφή αντοχής, που αρνείται να αποδεχτεί τη βία ως κανονικότητα, είτε αυτή ασκείται στα σύνορα είτε μέσα στο σπίτι. Είναι το πρώτο, απαραίτητο βήμα για να αρνηθούμε το ίδιο το πλαίσιο που μας αναγκάζει διαρκώς να επιλέγουμε ανάμεσα στην επιβολή και την υποταγή.
