Η «Ροζ Σημαία» της Γεωργίας Λαλέ μεταφέρει τη γυναικοκτονία και την έμφυλη βία στο πεδίο του εθνικού συμβόλου, όχι για να αφαιρέσει από αυτό το νόημά του, αλλά για να το υποχρεώσει να αναμετρηθεί με όσα συμβαίνουν κάτω από αυτό. Κατασκευασμένη από κομμάτια σεντονιών που προσέφεραν γυναίκες και θηλυκότητες, μεταφέρει στον δημόσιο χώρο ένα υλικό βαθιά ιδιωτικό, δεμένο με το σπίτι, το σώμα και την καθημερινή ζωή, και το μετατρέπει σε φορέα μνήμης. Εκεί όπου η σημαία μιλά για πατρίδα, το έργο θέτει το ερώτημα ποια σώματα προστατεύει αυτή η πατρίδα· εκεί όπου μιλά για ελευθερία, ρωτά ποια μπορούν πράγματι να τη ζήσουν.
Οι γυναίκες μαθαίνουμε να πεθαίνουμε λίγο λίγο πολύ πριν πεθάνουμε πραγματικά, εκπαιδευόμαστε από νωρίς στη γεωγραφία του φόβου, γνωρίζουμε ποιος δρόμος φωτίζεται περισσότερο, ποιο βαγόνι έχει κόσμο, πόσο σφιχτά πρέπει να κρατήσουμε τα κλειδιά μέσα στη χούφτα μας, πώς ακούγεται ένα κλειδί όταν γυρίζει στην πόρτα θυμωμένο, πώς αλλάζει η θερμοκρασία ενός δωματίου λίγο πριν από μια έκρηξη. Μαθαίνουμε να μικραίνουμε για να χωράμε στον θυμό κάποιου άλλου, να καταπίνουμε λέξεις σαν θραύσματα γυαλιού, να μεταφράζουμε τη ζήλια σε αγάπη, τον έλεγχο σε ενδιαφέρον, τη συγγνώμη σε ελπίδα, ώσπου η ίδια η ζωή μας γίνεται μια ατελείωτη διαπραγμάτευση με το επόμενο λεπτό. Κι ύστερα, κάποια μέρα, μία από εμάς δεν προλαβαίνει το επόμενο λεπτό… Έτσι εκείνο που για εμάς, εκείνη τη στιγμή, γίνεται είδηση στο δελτίο των 20:00, υπήρξε μέχρι χθες ένας ολόκληρος κόσμος: μια φωνή που απαντούσε στο τηλέφωνο, ένα χέρι που χάιδευε ένα παιδί, ένα γέλιο που κάποιος μπορούσε να αναγνωρίσει μέσα σε εκατό άλλα, ένα σώμα που είχε ακόμη σχέδια για το επόμενο καλοκαίρι.
Και το πρωί έρχεται. Αυτό είναι το πιο βίαιο απ’ όλα, ότι το πρωί έρχεται. Δεν σκοτεινιάζει ο ήλιος από πένθος, δεν ακινητοποιούνται οι δρόμοι, δεν σταματούν τα ρολόγια από ντροπή, οι φούρνοι ανοίγουν, τα λεωφορεία περνούν, τα παιδιά πηγαίνουν σχολείο, κάποιος ποτίζει βασιλικό σ’ ένα μπαλκόνι, ενώ κάπου υπάρχει ένα ποτήρι που δεν θα ξανασηκωθεί στα χείλη της, ένα φόρεμα που διατηρεί ακόμη τη μυρωδιά της, ένα βιβλίο ανοιγμένο στη σελίδα που δεν θα γυρίσει ποτέ. Και υπάρχει ένα κρεβάτι. Επάνω του, ένα σεντόνι.
Το σεντόνι είναι το πιο αθώο ύφασμα του κόσμου, γιατί γνωρίζει το σώμα όταν αυτό παραδίδεται στον ύπνο, στον έρωτα, στην αρρώστια, στη γέννα, στην εξάντληση. Αγκαλιάζει εκείνο που για λίγες ώρες παύει να αμύνεται. Κρατά τη θερμότητα, το περίγραμμα, τη μυρωδιά του ανθρώπου. Κι όμως το ίδιο ύφασμα που σκεπάζει ένα σώμα για να το ζεστάνει μπορεί κάποτε να το σκεπάσει για τελευταία φορά. Το σεντόνι γίνεται σάβανο, το κρεβάτι γίνεται νεκρική κλίνη, το σπίτι, που έπρεπε να είναι η πρώτη μορφή ασφάλειας, γίνεται ο τόπος όπου η ζωή τελειώνει. Και τότε καταλαβαίνεις το αβάσταχτο βάρος της Ροζ Σημαίας: δεν είναι φτιαγμένη απλώς από σεντόνια, είναι ραμμένη από αυτή τη φρικτή μετάβαση, από το ύφασμα που γνώρισε το ζωντανό σώμα και μπορεί να γίνει το τελευταίο του σκέπασμα, από την οικειότητα που μεταμορφώθηκε σε τάφο.
Γι’ αυτό, όταν αυτά τα σεντόνια βγαίνουν από τα υπνοδωμάτια και υψώνονται σαν σημαία, δεν «παραποιούν» απλώς ένα σύμβολο, ξεσκεπάζουν μια χώρα. Παίρνουν όσα μάθαμε να κρύβουμε πίσω από τοίχους, κουρτίνες, οικογενειακά μυστικά και ευφημισμούς και τα κρεμούν μπροστά στα μάτια μας. Το ιδιωτικό γίνεται δημόσιο, το κρεβάτι γίνεται μνημείο, το σεντόνι γίνεται μαρτυρία και το σάβανο γίνεται λάβαρο. Κι ίσως γι’ αυτό εξοργίζει τόσο, γιατί είναι ευκολότερο να υπερασπιστούμε την ακεραιότητα ενός συμβόλου από το να αναμετρηθούμε με την ακεραιότητα των σωμάτων που δεν προστατεύσαμε, ευκολότερο να θυμώσουμε για το ροζ που σκέπασε το γαλανόλευκο από το να αναρωτηθούμε πόσο αίμα χρειάστηκε για να αποκτήσει αυτό το ροζ το νόημά του.
Τι είναι όμως πατρίδα, αν όχι το μέρος όπου ένα σώμα δικαιούται να κοιμάται χωρίς να φοβάται; Τι είναι ελευθερία, αν μια γυναίκα πρέπει να στέλνει «έφτασα» σαν μικρή νυχτερινή προσευχή, να διαβάζει τα βήματα πίσω της, να μετρά τις λέξεις της, να υπολογίζει πόσο μαλακά πρέπει να πει «όχι» για να επιστρέψει ζωντανή; Πόση σημασία έχει μια σημαία όταν εκείνη που στέκεται από κάτω της έχει μάθει να αναγνωρίζει τον κίνδυνο στο πρόσωπο του ανθρώπου που κάποτε της είπε πως την αγαπά; Κι όταν τελικά πεθάνει, γιατί εξακολουθούμε να ανακρίνουμε εκείνη; Γιατί δεν έφυγες, γιατί γύρισες, γιατί δεν μίλησες, γιατί τον πίστεψες; Σαν να υπάρχει σωστός τρόπος να επιβιώνεις από τον τρόμο, σαν να οφείλει η νεκρή να παρουσιάσει στους ζωντανούς τα διαπιστευτήρια της αθωότητάς της.
Κι έτσι η σημαία βαραίνει. Η κόψη παύει να είναι μεταφορά, η βία αποκτά χέρια, η γη αποκτά τάφους, τα κόκαλα παύουν να ανήκουν στην ποίηση και επιστρέφουν στο σώμα. Η Ελευθερία, αυτή η μεγάλη λέξη που μάθαμε να προφέρουμε όρθιοι, κατεβαίνει από το βάθρο και στέκεται μπροστά μας σαν κατηγορία και σαν ερώτηση: ελευθερία για ποια; Γιατί καμία πατρίδα δεν μπορεί να είναι πραγματικά ελεύθερη μέσα στη συμβολική της αυτοεικόνα, όταν υπάρχουν γυναίκες που τη βιώνουν σαν πολιορκία.
Ίσως, λοιπόν, η Ροζ Σημαία να μην αλλάζει τη σημαία. Ίσως αλλάζει εμάς. Μας αναγκάζει να δούμε ότι κάτω από κάθε μεγάλο σύμβολο υπάρχει ένα μικρό ανθρώπινο σώμα που ζητά το αυτονόητο: να ζήσει. Και πως όταν αυτό το σώμα χάνεται, δεν αρκεί να χαμηλώνουμε τη σημαία, πρέπει κάποτε να σηκώσουμε τα σεντόνια. Τα σεντόνια που έγιναν σάβανα. Τα σάβανα που έγιναν μνήμη. Τη μνήμη που έγινε σημαία.
Και τότε ο ύμνος δεν μπορεί πια να ακουστεί όπως πριν.
Σε γνωρίζω από την κόψη
μαχαιριού την τρομερή,
σε γνωρίζω από την όψη
που με βία βάφει γη.
Απ’ τα κόκαλα βγαλμένη,
γυναικών, τα ιερά,
στα σεντόνια σου ραμμένη,
Ροζ Σημαία μη σιωπάς.
Και σαν πρώτα σταυρωμένη,
μες στην ίδια σου τη γη,
πού ’σαι, ω πού ’σαι, Ελευθεριά;
Όταν πέφτει μια νεκρή.
