Κάθε 30 Σεπτεμβρίου τιμάται διεθνώς η International Blasphemy Rights Day, γνωστή και ως Blasphemy Day. Καθιερώθηκε από το Center for Inquiry το 2009, με αφορμή την επέτειο της δημοσίευσης, στις 30 Σεπτεμβρίου 2005, των περίφημων σκίτσων του Μωάμεθ στη δανέζικη εφημερίδα Jyllands-Posten και τη βίαιη διεθνή κρίση που ακολούθησε.
Το πραγματικό της αντικείμενο, όμως, είναι πολύ ευρύτερο από ένα σκίτσο ή μία συγκεκριμένη θρησκεία. Είναι το δικαίωμα του ανθρώπου να αμφισβητεί το ιερό.
Να μπορεί να λέει ότι δεν πιστεύει. Να αλλάζει θρησκεία ή να μην έχει καμία. Να εξετάζει ιστορικά ένα θρησκευτικό κείμενο, να αμφισβητεί ένα δόγμα, να σατιρίζει μια θρησκευτική εξουσία, να κρίνει έναν θεσμό ή ακόμη και να θεωρεί έναν θεό ανθρώπινη επινόηση — χωρίς να κινδυνεύει με φυλάκιση, δίωξη ή θάνατο.
Η βλασφημία ως έγκλημα
Η λέξη βλασφημία κουβαλά ήδη μια συγκεκριμένη προϋπόθεση: ότι υπάρχει κάτι τόσο ιερό ώστε η προσβολή του να αποκτά ιδιαίτερη ηθική ή ακόμη και ποινική βαρύτητα.
Όμως ένα κοσμικό κράτος δεν καλείται να αποφασίσει ποιος θεός είναι αληθινός, ποιος προφήτης είναι ιερός ή ποιο δόγμα δικαιούται ασυλία από την κριτική.
Καλείται να προστατεύσει ανθρώπους.Και εδώ βρίσκεται η κρίσιμη διάκριση: άλλο η επίθεση, η διάκριση ή η υποκίνηση βίας εναντίον ανθρώπων εξαιτίας της θρησκείας τους και άλλο η κριτική, η απόρριψη ή η σάτιρα της ίδιας της θρησκείας.
Ο μουσουλμάνος, ο χριστιανός, ο εβραίος, ο ινδουιστής, ο άθεος και ο αγνωστικιστής έχουν ίσα ανθρώπινα δικαιώματα. Το Ισλάμ, ο Χριστιανισμός, ο Ιουδαϊσμός, ο Ινδουισμός και ο αθεϊσμός ως συστήματα ιδεών μπορούν να αποτελούν αντικείμενο δημόσιας αντιπαράθεσης.
Η ελευθερία της θρησκείας δεν μπορεί να σημαίνει ελευθερία της θρησκείας από την κριτική.
Το 2026 άνθρωποι διώκονται για «βλασφημία»
Το ζήτημα μόνο ιστορικό δεν είναι. Σύμφωνα με στοιχεία της Humanists International, νόμοι περί βλασφημίας ή αντίστοιχες διατάξεις περί «προσβολής θρησκευτικών αισθημάτων» εξακολουθούν να υπάρχουν σε δεκάδες κράτη. Η έκθεση του 2024 κατέγραφε τέτοιους περιορισμούς σε τουλάχιστον 89 χώρες, που αντιστοιχούσαν στο 57% του παγκόσμιου πληθυσμού.
Η νεότερη Freedom of Thought Report 2025 εξακολουθεί να καταγράφει κράτη στα οποία η βλασφημία ή η αποστασία μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε θανατική ποινή, ενώ αλλού προβλέπονται πολυετείς φυλακίσεις.
Και το πρόβλημα δεν περιορίζεται στις δικαστικές αίθουσες. Μια κατηγορία για «βλασφημία» μπορεί να λειτουργήσει ως κοινωνική καταδίκη πριν καν φτάσει κάποιος σε δικαστήριο, τροφοδοτώντας διώξεις, στιγματισμό ή ακόμη και αυτοδικία. Η Humanists International επισημαίνει χαρακτηριστικά ότι τέτοιοι νόμοι πλήττουν όχι μόνο άθεους και επικριτές της θρησκείας, αλλά και μέλη θρησκευτικών μειονοτήτων.
Από τον Θεό στον πολίτη
Για αιώνες, η βλασφημία αντιμετωπιζόταν ως επίθεση όχι απλώς σε μια μεταφυσική ιδέα αλλά στην ίδια την πολιτική και κοινωνική τάξη. Όταν θρησκευτική και κρατική εξουσία αποτελούσαν σχεδόν ενιαίο οικοδόμημα, η αμφισβήτηση του Θεού μπορούσε ταυτόχρονα να εκληφθεί ως αμφισβήτηση του άρχοντα.
Η νεωτερική δημοκρατία αντιστρέφει αυτή τη λογική. Το αντικείμενο της έννομης προστασίας δεν είναι η μεταφυσική αλήθεια αλλά ο άνθρωπος. Όχι η «τιμή» μιας θεότητας, αλλά η ελευθερία συνείδησης του πολίτη. Και η ελευθερία συνείδησης έχει δύο όψεις: το δικαίωμα να πιστεύεις και το εξίσου θεμελιώδες δικαίωμα να μην πιστεύεις.
Η Ελλάδα, άλλωστε, είχε επί δεκαετίες στον Ποινικό Κώδικα τα άρθρα 198 και 199 περί κακόβουλης βλασφημίας και καθύβρισης θρησκευμάτων. Οι διατάξεις περί βλασφημίας καταργήθηκαν με τη μεταρρύθμιση του Ποινικού Κώδικα το 2019. Η Humanists International καταγράφει την Ελλάδα μεταξύ των χωρών που προχώρησαν στην κατάργηση τέτοιων νομοθετικών περιορισμών.
Η Παγκόσμια Ημέρα Βλασφημίας δεν απαιτεί από κανέναν να βλασφημήσει. Ούτε υποχρεώνει τον πιστό να εγκαταλείψει την πίστη του. Υπερασπίζεται κάτι πολύ απλούστερο και πολύ πιο δύσκολο: τη συνύπαρξη ανθρώπων που διαφωνούν ακόμη και στα θεμελιώδη ζητήματα.
Η δημοκρατική ελευθερία δεν δοκιμάζεται όταν ακούμε όσα μας ευχαριστούν. Δοκιμάζεται όταν κάποιος αμφισβητεί αυτό που θεωρούμε αυτονόητο, πολύτιμο ή ιερό.
Ο πιστός έχει κάθε δικαίωμα να θεωρεί ένα βιβλίο θεόπνευστο.
Ο άθεος έχει κάθε δικαίωμα να το θεωρεί ανθρώπινο δημιούργημα.
Ο πρώτος δεν δικαιούται να επιβάλει την πίστη του στον δεύτερο και ο δεύτερος δεν δικαιούται να στερήσει από τον πρώτο την πίστη του.
Αυτό είναι κοσμικό κράτος. Αυτό είναι ελευθερία συνείδησης.
Η βλασφημία δεν σκοτώνει θεούς. Η απαγόρευσή της, όμως, μπορεί να φιμώσει ανθρώπους.
Και γι' αυτό η 30ή Σεπτεμβρίου δεν είναι απλώς μια προκλητική «γιορτή των άθεων». Είναι υπενθύμιση ότι σε μια ελεύθερη κοινωνία κανένα δόγμα, κανένα ιερό βιβλίο, κανένας προφήτης και καμία μεταφυσική πεποίθηση δεν μπορεί να τοποθετείται πάνω από την κριτική σκέψη.
Σεβασμός οφείλεται στους ανθρώπους. Οι ιδέες οφείλουν να αντέχουν στην κριτική.
