Η γυναικοκτονία είναι η δολοφονία μιας γυναίκας επειδή είναι γυναίκα, σε ένα πλαίσιο που συνδέεται με την έμφυλη βία και την ανισότητα. Ο όρος προέρχεται από το femicide και χρησιμοποιείται για να περιγράψει τις δολοφονίες γυναικών στις οποίες το φύλο του θύματος αποτελεί σημαντικό στοιχείο του εγκλήματος.
Όταν μιλάμε για γυναικοκτονίες, η συζήτηση συνήθως επικεντρώνεται στον δράστη: τη ζήλια, την κτητικότητα, την ανάγκη ελέγχου και την αντίληψη ότι η γυναίκα «ανήκει» σε έναν άνδρα. Όμως αυτές οι συμπεριφορές δεν γεννιούνται μέσα σε ένα κοινωνικό κενό. Οι κοινωνίες διαμορφώνουν αντιλήψεις για το τι θεωρείται φυσιολογικό, αποδεκτό, επιτρεπτό ακόμη και «θεϊκά ορισμένο» μέσα στις σχέσεις μεταξύ ανδρών και γυναικών.
Υπό αυτή την έννοια, ο Χριστιανισμός δεν μπορεί να θεωρηθεί η μοναδική και άμεση αιτία των γυναικοκτονιών. Η πατριαρχία προϋπήρχε του Χριστιανισμού, ωστόσο, ο Χριστιανισμός, ιδιαίτερα μέσω ορισμένων ερμηνειών της Αγίας Γραφής και της κοινωνικής εξουσίας που είχε η Εκκλησία επί αιώνες, συνέβαλε στη διατήρηση ενός συστήματος αντιλήψεων μέσα στο οποίο η γυναίκα συχνά τοποθετούνταν σε υποδεέστερη θέση απέναντι στον άντρα.
Ένα από τα ισχυρότερα συμβολικά θεμέλια αυτής της θρησκευτικής παράδοσης βρίσκεται ήδη στο βιβλίο της Γένεσης. Εκεί, η Εύα παρουσιάζεται ως η δευτερεύουσα ανθρώπινη δημιουργία, που δεν δημιουργήθηκε με τον ίδιο τρόπο όπως ο Αδάμ, αλλά από το πλευρό του και αυτή που σκοπός της ήταν να συντροφεύει και να υπηρετεί τον άντρα και μετέπειτα ως εκείνη που παρασύρεται από το φίδι, παρακούει τον θεό και στη συνέχεια παρασύρει και τον άντρα. Η τιμωρία της είναι οι πόνοι και οι δυσκολίες της εγκυμοσύνης, καθώς και η υποταγή της στον άντρα. (βλ. Γένεσις 3:16)
Αν η αφήγηση της Γένεσης δημιουργεί το πρώτο θεολογικό πρότυπο, η εικόνα γίνεται ακόμη πιο συγκεκριμένη όταν περνάμε στον Μωσαϊκό Νόμο, όπου δεν έχουμε απλώς μια ιστορία, αλλά κανόνες που ρυθμίζουν την ιδιοκτησία, τον γάμο, την παρθενία, τη σεξουαλική συμπεριφορά, τη μοιχεία και τις κοινωνικές και έμφυλες σχέσεις. Στη δέκατη εντολή διαβάζουμε: «Δεν θα επιθυμήσεις τίποτε απ’ ό,τι ανήκει στο συνάνθρωπό σου: ούτε το σπίτι του, ούτε τη γυναίκα του, ούτε το δούλο του, ούτε τη δούλη του, ούτε το βόδι του, ούτε το υποζύγιο του.» (βλ. Έξοδος 20:17) Εδώ ο νόμος περιγράφει ξεκάθαρα ότι νομικά και κοινωνικά η σύζυγος εντάσσεται στα περιουσιακά στοιχεία του άντρα.
Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο σκληρή στα εδάφια του Δευτερονόμιου. Συγκεκριμένα, στο κεφάλαιο 22, εδάφια 13-21 εξετάζεται η περίπτωση ενός άνδρα που παντρεύεται μια γυναίκα και στη συνέχεια τη κατηγορεί ότι δεν ήταν παρθένα όταν παντρεύτηκαν. Η οικογένεια της καλείται να παρουσιάσει αποδείξεις της παρθενίας της ενώπιων των πρεσβυτέρων. Αν η κατηγορία αποδειχθεί ψευδής, ο άνδρας τιμωρείται και η γυναίκα πρέπει να παραμείνει σύζυγός του. Αν όμως η κατηγορία θεωρηθεί αληθινή, ο νόμος προβλέπει ότι η γυναίκα οδηγείται στη πόρτα του πατρικού της και λιθοβολείται μέχρι θανάτου. Εδώ βλέπουμε κάτι εξαιρετικά σημαντικό για τη κατανόηση της πατριαρχικής λογικής: η σεξουαλική συμπεριφορά της γυναίκας δεν αντιμετωπίζεται μόνο ως προσωπικό ζήτημα, αλλά ως ζήτημα της οικογενείας και της κοινωνικής της τιμής. Και η ποινή είναι θάνατος. Αυτά δεν είναι απλά νόρμες και παθογένειες της αρχαιότητας. Η απόδειξη της παρθενίας της νύφης και τα έθιμα του «παρθενόπανου» συνηθίζονταν στην Ελλάδα ακόμη και πριν μερικές δεκαετίες.
Περνώντας στις διδασκαλίες της Καινής Διαθήκης και ιδιαίτερα του Απόστολου Παύλου, βλέπουμε πως ακόμη και εδώ η θέση της γυναίκας δεν γίνεται καλύτερη. Σχεδόν επίμονα ο Παύλος υποδεικνύει στις Εκκλησίες στις οποίες γράφει πως η γυναίκα πρέπει να υποτάσσεται στον άντρα, η γυναίκα πρέπει να υπακούει, η γυναίκα δεν πρέπει να εξουσιάζει ή να αφεντεύει. (βλ. Προς Κορινθίους Α’ 14:34-35, Προς Εφεσίους 5:22-24) Για τον Παύλο η ανδρική προτεραιότητα είναι θεολογικά θεμελιωμένη. (βλ. Προς Κολοσσαείς 3:18) Εντύπωση προκαλεί η οδηγία του Παύλου προς τους άντρες: να αγαπούν τις γυναίκες τους. Από τη μία κάτι τόσο γενικό και αόριστο που θα μπορούσε στη πράξη να μεταφραστεί σε πολλές εκφάνσεις, ενώ για τη γυναίκα ένας ξεκάθαρος κανόνας για την κοινωνική και οικογενειακή συμπεριφορά της. Η ασύμμετρη αντιμετώπιση των φύλων φωνάζει.
Η γυναικοκτονία δεν αρχίζει με τον φόνο. Αρχίζει πολύ νωρίτερα. Από την ιδέα ότι η γυναίκα οφείλει να είναι αγνή, πιστή, υπάκουη και σεξουαλικά ελεγχόμενη. Ότι η σεξουαλική της συμπεριφορά αφορά την τιμή της οικογένειας. Ότι ο άντρας έχει το δικαίωμα να απαιτεί πίστη και ότι η παραβίαση αυτών των κανόνων αποτελεί ατιμία που πρέπει να τιμωρηθεί. Όλα αυτά δηλαδή που η χριστιανική ηθική μας διδάσκει πως είναι θεάρεστα και θεϊκά προδιαγραμμένα.
Το κρίσιμο ερώτημα εδώ είναι αν μια κοινωνία μπορεί να διδάσκει – θρησκευτικά και κοσμικά – ότι ο άνδρας έχει μεγαλύτερη εξουσία από τη γυναίκα και ταυτόχρονα να περιμένει ότι αυτή η αντίληψη δεν θα επηρεάσει τις πραγματικές σχέσεις εξουσίας. Οι γυναικοκτονίες δεν χρειάζονται έναν συγκεκριμένο θεό για να υπάρξουν. Χρειάζονται όμως μια αντίληψη σύμφωνα με την οποία η ζωή και η αυτονομία μιας γυναίκας μπορούν να υποταχθούν στην επιθυμία ενός άνδρα. Και κάθε κοινωνία έχει την ευθύνη να εξετάζει κριτικά τις ιδέες που κληρονόμησε – ιδιαίτερα όταν αυτές οι ιδέες μπορούν να μετατραπούν από λόγια σε εξουσία και από εξουσία σε βία.
