Συναίνεση – Από το «δεν είπε όχι» στο «ναι, ήθελε»

Για αιώνες, η πατριαρχική κουλτούρα περιόριζε τη συναίνεση σε μια παθητική διαδικασία, στη σιωπηρή αποδοχή, την εκπλήρωση ενός «καθήκοντος» ή την απλή απουσία της λέξης «όχι».

Σήμερα, η φεμινιστική θεωρία, σε συνεργασία με τη νευροεπιστήμη και τη φιλοσοφία, επαναπροσδιορίζει τη συναίνεση όχι απλώς ως νομικό όριο, αλλά ως μια διαρκή, ενθουσιώδη και ελεύθερη εκδήλωση σωματικής και πνευματικής αυτονομίας, η οποία πρέπει να παρέχεται χωρίς εξαναγκασμό και μπορεί να ανακληθεί οποιαδήποτε στιγμή.

Το ιστορικό «κενό»

Για να κατανοήσουμε τη σημασία της σημερινής διεκδίκησης, πρέπει να ανατρέξουμε στην ιστορική απουσία της έννοιας. Για αιώνες, το νομικό και κοινωνικό σύστημα θεωρούσε τη γυναίκα κτήμα του συζύγου ή του πατέρα της. Στο πλαίσιο αυτό, η συναίνεση δεν είχε καμία αξία, διότι το σώμα της γυναίκας δεν της ανήκε.

Χαρακτηριστικό ιστορικό παράδειγμα αποτελεί ο συζυγικός βιασμός. Μέχρι και τα τέλη του 20ού αιώνα, ο βιασμός εντός γάμου δεν αναγνωριζόταν ως αυτοτελής μορφή βιασμού. Στην Ελλάδα, η νομοθετική αντιμετώπιση της σεξουαλικής βίας μεταξύ συζύγων ενισχύθηκε με τον Ν. 3500/2006, στο πλαίσιο της νομοθεσίας για την ενδοοικογενειακή βία.

Η αντίληψη αυτή είχε βαθιές ιστορικές ρίζες. Χαρακτηριστική είναι η θέση του Άγγλου δικαστή Sir Matthew Hale, ο οποίος υποστήριξε τον 17ο αιώνα (σε έργο που δημοσιεύθηκε μετά τον θάνατό του, το 1736) ότι ο σύζυγος δεν μπορούσε να διαπράξει βιασμό εις βάρος της νόμιμης συζύγου του, καθώς ο γάμος θεωρούνταν ότι συνεπαγόταν μια αμετάκλητη συναίνεση στη σεξουαλική επαφή. Η αντίληψη αυτή αποτέλεσε για αιώνες θεμέλιο της λεγόμενης marital rape exemption, δηλαδή της εξαίρεσης που προστάτευε τον σύζυγο από την ποινική δίωξη για βιασμό της συζύγου του.

Ακόμα και σήμερα, όταν τίθεται το ζήτημα της συναίνεσης στις σταθερές σχέσεις, η κοινωνική αντίδραση συχνά συμπυκνώνεται στη φράση: «Μα είναι παντρεμένοι/ζευγάρι, πώς γίνεται να μην υπάρχει συναίνεση;». Αυτή η αντίληψη συγχέει τη συναίνεση με τη συναισθηματική ή νομική οικειότητα.

Ο γάμος ή η σχέση αποτελεί πλαίσιο συντροφικότητας, όχι συμβόλαιο παραχώρησης του σώματος. Η συναίνεση δεν είναι μια εφάπαξ υπογραφή που ισχύει επ' αόριστον, αλλά μια πράξη που ανανεώνεται σε κάθε επιμέρους αλληλεπίδραση.

Σωματική αυτονομία και θετική συναίνεση

Στη φιλοσοφία της ηθικής, η συναίνεση συνδέεται στενά με την αρχή της σωματικής αυτονομίας, δηλαδή την αναγνώριση του ατόμου ως φορέα της δικής του βούλησης και ως του κατεξοχήν αρμόδιου να αποφασίζει για τις σεξουαλικές πράξεις που αφορούν το σώμα του.

Η φεμινίστρια φιλόσοφος Carole Pateman, στο έργο της The Sexual Contract (1988), ανέδειξε πώς το παραδοσιακό κοινωνικό συμβόλαιο βασίστηκε στην υποταγή των γυναικών και στη μετατροπή της συναίνεσης σε μέσο νομιμοποίησης της πατριαρχικής εξουσίας.

Η σύγχρονη φεμινιστική προσέγγιση εισάγει το μοντέλο της θετικής συναίνεσης (affirmative consent) και, σε ορισμένες εκδοχές του, της ενθουσιώδους συναίνεσης (enthusiastic consent). Η συναίνεση δεν ορίζεται πλέον αρνητικά (απουσία του «όχι»), αλλά θετικά (παρουσία του ενεργού «ναι»).

Από φιλοσοφική σκοπιά, απαιτεί πλήρη ισότητα δυνάμεων: δεν μπορεί να υπάρξει ελεύθερη βούληση όταν υπάρχει καταναγκασμός, οικονομική εξάρτηση, συναισθηματικός εκβιασμός ή κοινωνική πίεση.

Η κρυφή πίεση

Ένα από τα πιο συχνά και επικίνδυνα σημεία σύγχυσης είναι η εξίσωση της συναίνεσης με την ενδοτικότητα ή συμμόρφωση (compliance).

Η ενδοτικότητα συμβαίνει όταν ένα άτομο λέει «ναι» ή υπομένει μια πράξη όχι επειδή τη επιθυμεί πραγματικά, αλλά για να αποφύγει τη σύγκρουση, τη συναισθηματική απομάκρυνση, την κλιμάκωση μιας κατάστασης, τον φόβο απόρριψης ή επειδή έχει κοινωνικοποιηθεί να βάζει τις ανάγκες των άλλων πάνω από τις δικές του.

Η φεμινιστική ψυχολογία υπογραμμίζει ότι η ενδοτικότητα είναι προϊόν κοινωνικής πίεσης και συναισθηματικού χειρισμού. «Αν με αγαπούσες θα το έκανες», δεν είναι συναίνεση.

Η αληθινή συναίνεση προϋποθέτει αυθεντική επιθυμία, ελευθερία επιλογής και μηδενικό φόβο αρνητικών συνεπειών σε περίπτωση άρνησης.

Γιατί η σιωπή δεν συνιστά αποδοχή

Η πατριαρχική αντίληψη συχνά ερμηνεύει τη σιωπή, την απουσία σωματικής αντίστασης ή ακόμα και την τυπική ανοχή ως συναίνεση. Η νευροψυχολογία και η ψυχολογία του τραύματος καταρρίπτουν πλήρως αυτόν τον μύθο μέσα από συγκεκριμένους μηχανισμούς:

Η αντίδραση του «παγώματος» (tonic immobility / freezing)
Σε στιγμές παραβίασης ή απειλής, ο εγκέφαλος ενεργοποιεί αυτόματα μηχανισμούς επιβίωσης. Πέραν της απόκρισης «fight or flight» (μάχης ή φυγής), η ακινητοποίηση λόγω τρόμου είναι μια αυτόνομη νευροβιολογική αντίδραση, κατά την οποία το άτομο παραλύει προσωρινά και αδυνατεί να μιλήσει ή να προβάλει αντίσταση.

Ο μηχανισμός του «fawning» (υποταγή/ικανοποίηση)
Ψυχολογικά, τα άτομα που αισθάνονται εγκλωβισμένα ή απειλούμενα (ειδικά εντός κακοποιητικών ή άνισων σχέσεων) συχνά υιοθετούν συμπεριφορές πλήρους συμμόρφωσης για να αποτρέψουν μεγαλύτερη βία ή σύγκρουση.

Η συναίνεση υπό την επήρεια (αλκοόλ & ουσίες)
Ψυχολογικά και γνωστικά, η έντονη επήρεια αλκοόλ ή άλλων ψυχοδραστικών ουσιών μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την αντίληψη, την κρίση και την ικανότητα ενός ατόμου να λάβει και να εκφράσει ελεύθερα μια απόφαση. Όταν ένα άτομο δεν είναι σε θέση να κατανοήσει την κατάσταση ή να εκφράσει ελεύθερα τη βούλησή του, η εκμετάλλευση αυτής της ευαλωτότητας δεν συνιστά συναίνεση.

Σύγχρονες μορφές παραβίασης

Στο πλαίσιο του επαναπροσδιορισμού της συναίνεσης στη σύγχρονη εποχή, αναδεικνύονται μορφές παραβίασης που παλαιότερα προσπερνιούνταν. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το Stealthing, η μη συναινετική αφαίρεση του προφυλακτικού κατά τη διάρκεια της σεξουαλικής επαφής χωρίς τη γνώση ή την έγκριση του άλλου ατόμου.

Το stealthing έχει αναγνωριστεί διεθνώς ως σοβαρή παραβίαση της σεξουαλικής αυτονομίας και της συναίνεσης. Η νομική του αντιμετώπιση, ωστόσο, διαφέρει ανά χώρα. Σε ορισμένες μπορεί να διωχθεί ως σεξουαλικό αδίκημα, ενώ σε άλλες δεν υπάρχει ακόμη ειδική νομοθετική πρόβλεψη.

Η συναίνεση δεν δίνεται «γενικά και αόριστα»· δίνεται υπό συγκεκριμένους όρους και προϋποθέσεις. Όταν οι όροι αυτοί παραβιάζονται κρυφά, η συναίνεση παύει να ισχύει, καθώς παραβιάζεται το informed consent (συναίνεση κατόπιν ενημέρωσης) του ατόμου.

Κοινωνική αλλαγή

Η προσπάθεια της σύγχρονης κοινωνίας να αναδείξει τη σημασία της συναίνεσης δεν αφορά μόνο τη νομική αυστηροποίηση, αλλά την αλλαγή του πολιτισμικού παραδείγματος (Consent culture vs. Rape culture).

Η συναίνεση είναι reversible (ανακλήσιμη)
Το ότι κάποιο άτομο συναίνεσε στο παρελθόν, ή πριν από λίγα λεπτά, δεν σημαίνει ότι συναινεί για πάντα. Η ανάκληση της βούλησης είναι απόλυτο δικαίωμα σε κάθε στάδιο.

Αποδόμηση των έμφυλων πόλων
Η κουλτούρα της συναίνεσης απαιτεί να σταματήσει η εκπαίδευση των ανδρών στην επιμονή και την «κατάκτηση» και των γυναικών στην υποχωρητικότητα και την ικανοποίηση των αναγκών των άλλων.

Η αποδοχή του «όχι» ως δείγμα σεβασμού
Η ωριμότητα μιας κοινωνίας κρίνεται από το πώς διαχειρίζεται την αποποίηση. Το «όχι» δεν είναι προσωπική προσβολή, αλλά η χάραξη ενός προσωπικού ορίου που οφείλει να γίνεται σεβαστό χωρίς όρους.

Η επαναστατική φύση της συναίνεσης έγκειται στο ότι μετατοπίζει το επίκεντρο από την κυριαρχία, την ιδιοκτησία και την τυπική ανοχή στον αμοιβαίο σεβασμό, την ενσυναίσθηση και την πραγματική ελευθερία. Η αναγνώριση ότι κανένας τίτλος, είτε πρόκειται για γάμο, σχέση ή προηγούμενη οικειότητα, δεν καταργεί τη σωματική αυτονομία, είναι το απαραίτητο βήμα για μια κοινωνία ουσιαστικής ισότητας.