Για έναν νέο που δυσκολεύεται στην επικοινωνία, η διαδικτυακή κοινότητα μπορεί να αποτελεί ουσιαστικό χώρο κοινωνικοποίησης. Ως άτομο στο φάσμα του αυτισμού που έμαθε από μικρή ηλικία να κοινωνικοποιείται στο mIRC, στο MSN και στα forums, θεωρώ βαθιά προβληματική μια πολιτική που περιορίζει αυτή τη δυνατότητα χωρίς να υπολογίζει τι αφαιρεί και από ποιους.
Η απαγόρευση των social media στους νέους έχει ένα πολιτικό πλεονέκτημα: ακούγεται απλή. Ορίζει μια ηλικία, κλείνει μια πρόσβαση και προσφέρει την εικόνα μιας αποφασιστικής παρέμβασης. Μέσα σε μια συζήτηση γεμάτη δικαιολογημένη αγωνία για την ασφάλεια των παιδιών, η υπόσχεση αυτή είναι ελκυστική. Το δύσκολο αρχίζει όταν εξετάσουμε ποιες ανάγκες καλύπτουν οι χώροι που θέλουμε να τους στερήσουμε.
Από το mIRC και το MSN στην κοινωνικοποίηση
Η δική μου διαφωνία έχει και προσωπική αφετηρία. Είμαι άτομο στο φάσμα του αυτισμού. Από μικρή ηλικία έμαθα να κοινωνικοποιούμαι μέσω του ίντερνετ, στο mIRC, στο MSN και στα forums. Αυτή η εμπειρία με κάνει ιδιαίτερα επιφυλακτικό απέναντι στην ευκολία με την οποία η διαδικτυακή επικοινωνία παρουσιάζεται ως χαμένος χρόνος ή ως εμπόδιο στην κοινωνικοποίηση. Στη δική μου ζωή αποτέλεσε έναν τρόπο να τη μάθω.
Το επιχείρημα «να αφήσουν τις οθόνες και να κάνουν φίλους» θεωρεί δεδομένο κάτι που για αρκετούς ανθρώπους αποτελεί καθημερινή δυσκολία. Προϋποθέτει ότι υπάρχει μια διαθέσιμη παρέα, ότι το σχολικό περιβάλλον είναι φιλόξενο και ότι ο τρόπος επικοινωνίας κάθε παιδιού γίνεται κατανοητός και αποδεκτός. Προϋποθέτει, τελικά, ότι όλοι έχουν τις ίδιες ευκαιρίες να δημιουργήσουν σχέσεις.
Για ορισμένους αυτιστικούς ανθρώπους, η επικοινωνία από κοντά απαιτεί την ταυτόχρονη επεξεργασία πολλών πληροφοριών: λέξεων, εκφράσεων, τόνου φωνής, υπονοουμένων και ερεθισμάτων από το περιβάλλον. Η γραπτή επικοινωνία μπορεί να προσφέρει περισσότερο χρόνο και έλεγχο. Επιτρέπει να ξαναδιαβάσεις μια πρόταση, να οργανώσεις την απάντησή σου και να ξεκινήσεις μια συζήτηση από ένα κοινό ενδιαφέρον. Έχει και αυτή δυσκολίες, αλλά για κάποιους ανθρώπους είναι πιο προσβάσιμη.
Η δυσκολία στην επικοινωνία δεν συνεπάγεται απουσία επιθυμίας για ανθρώπινη επαφή. Ένας νέος μπορεί να θέλει πολύ να συνδεθεί με άλλους και ταυτόχρονα να δυσκολεύεται στους τρόπους που το περιβάλλον του θεωρεί αυτονόητους. Όταν παραβλέπουμε αυτή τη διαφορά, κινδυνεύουμε να βαφτίσουμε «απομόνωση» την ίδια τη διαδικασία με την οποία προσπαθεί να επικοινωνήσει.
Η προσωπική μου εμπειρία δεν αρκεί για να κρίνει κάθε πολιτική. Αρκεί όμως για να δείξει γιατί η συζήτηση χρειάζεται περισσότερες φωνές από εκείνες που αντιμετωπίζουν όλες τις οθόνες, όλες τις χρήσεις και όλα τα παιδιά ως μία κατηγορία.
Τι δείχνει η έρευνα για τον αυτισμό και τη διαδικτυακή επικοινωνία
Υπάρχουν και ερευνητικά δεδομένα που δικαιολογούν αυτή την προσοχή. Συστηματική ανασκόπηση 32 μελετών για τη χρήση τεχνολογιών επικοινωνίας από αυτιστικούς ανθρώπους κατέγραψε τόσο οφέλη όσο και δυσκολίες. Ανάμεσα στα πιθανά οφέλη περιλαμβάνονταν ο μεγαλύτερος έλεγχος της επικοινωνίας, η αίσθηση μεγαλύτερης ηρεμίας κατά την αλληλεπίδραση και η δυνατότητα σύνδεσης με άλλους αυτιστικούς ανθρώπους. Οι ερευνητές επισήμαναν παράλληλα σημαντικά κενά και περιορισμούς στην υπάρχουσα γνώση.
Σε μικρή συγχρονική μελέτη, με 44 αυτιστικούς εφήβους και 56 εφήβους ομάδας κλινικής σύγκρισης, η χρήση social media συνδεόταν με υψηλότερη ποιότητα φιλίας στην αυτιστική ομάδα, ενώ το άγχος επηρέαζε αυτή τη σχέση. Το εύρημα αποτελεί συσχέτιση και δεν αποδεικνύει ότι η χρήση προκάλεσε καλύτερες φιλίες. Δείχνει, ωστόσο, πόσο ανεπαρκές είναι να θεωρούμε εκ των προτέρων κάθε διαδικτυακή κοινωνική δραστηριότητα επιβλαβή.
Οι πλατφόρμες αλλάζουν, οι σχέσεις δεν μεταφέρονται αυτόματα
Χρειάζεται επίσης να είμαστε ακριβείς στις συγκρίσεις. Το mIRC, το MSN και τα forums δεν λειτουργούσαν όπως οι σημερινές μεγάλες πλατφόρμες. Η ανταλλαγή μηνυμάτων σε μια κοινότητα διαφέρει από μια ατελείωτη ροή εξατομικευμένου περιεχομένου. Και μια απαγόρευση λογαριασμών σε συγκεκριμένες υπηρεσίες δεν ισοδυναμεί με απαγόρευση ολόκληρου του ίντερνετ. Αυτές οι διαφορές πρέπει να εξετάζονται για κάθε μέτρο ξεχωριστά.
Η ουσία της κριτικής παραμένει: ακόμη και όταν υπάρχουν εξαιρέσεις ή εναλλακτικές υπηρεσίες, πρέπει να υπολογίζεται τι συμβαίνει στις πραγματικές σχέσεις που έχουν ήδη δημιουργηθεί. Η δυνατότητα εγγραφής σε κάποια άλλη εφαρμογή δεν εξασφαλίζει ότι εκεί βρίσκονται οι ίδιοι φίλοι, οι ίδιες ομάδες ή η ίδια υποστήριξη. Οι ανθρώπινες σχέσεις δεν μεταφέρονται αυτόματα επειδή μια νομοθετική ρύθμιση αφήνει ανοιχτή μια διαφορετική ψηφιακή πόρτα.
Το κόστος του αποκλεισμού πρέπει να υπολογίζεται
Οι κίνδυνοι των social media είναι σοβαροί. Ο εκφοβισμός, η παρενόχληση, η εκμετάλλευση, η παραπληροφόρηση και η χρήση που εκτοπίζει τον ύπνο ή άλλες δραστηριότητες απαιτούν ουσιαστικές παρεμβάσεις. Και οι διαδικτυακές κοινότητες αυτιστικών ανθρώπων μπορούν να περιλαμβάνουν εχθρικές συζητήσεις, αποκλεισμούς και αναξιόπιστες πληροφορίες. Η αξία τους δεν τις καθιστά αυτομάτως ασφαλείς.
Ακριβώς γι’ αυτό, όμως, η πολιτική προστασίας οφείλει να αξιολογεί και τις συνέπειες των δικών της περιορισμών. Ο κίνδυνος να ενισχυθεί η απομόνωση κάποιων νέων χρειάζεται έλεγχο, παρακολούθηση και συγκεκριμένες απαντήσεις. Δεν μπορεί να απορρίπτεται ως ασήμαντη παράπλευρη απώλεια.
Μια γενική απαγόρευση δεν δημιουργεί από μόνη της ασφαλή σχολεία, προσβάσιμες δραστηριότητες, υπηρεσίες υποστήριξης ή παρέες που αποδέχονται τη διαφορετικότητα. Το παιδί που δυσκολεύεται στην επικοινωνία θα συνεχίσει να έχει ανάγκη από κατανόηση και υποστήριξη αφού κλείσει την εφαρμογή. Η ευθύνη της πολιτείας εκτείνεται και σε όσα το περιμένουν έξω από αυτήν.
Προστασία με ασφάλεια, εκπαίδευση και συμμετοχή
Γι’ αυτό υποστηρίζω αυστηρότερες απαιτήσεις ασφάλειας για τις πλατφόρμες: περιορισμό λειτουργιών που ενθαρρύνουν την αδιάκοπη χρήση, ασφαλέστερες προεπιλογές για ανηλίκους, ουσιαστικό έλεγχο της ανεπιθύμητης επικοινωνίας και αποτελεσματική αντιμετώπιση καταγγελιών. Παράλληλα χρειάζονται ψηφιακή εκπαίδευση, στήριξη των γονιών και πραγματικές δυνατότητες κοινωνικής συμμετοχής. Οι περιορισμοί πρέπει να είναι αναλογικοί, να ανταποκρίνονται στην ηλικία και στον συγκεκριμένο κίνδυνο και να αξιολογούνται ως προς τα αποτελέσματά τους.
Σε αυτόν τον σχεδιασμό οι ίδιοι οι νέοι, συμπεριλαμβανομένων των αυτιστικών νέων, χρειάζεται να έχουν ουσιαστικό λόγο. Διαφορετικά, η πολιτεία κινδυνεύει να αποφασίζει τι θεωρεί χρήσιμη επικοινωνία με βάση μόνο την εμπειρία όσων επικοινωνούν ευκολότερα.
Η κοινωνικοποίηση μέσω του ίντερνετ υπήρξε μέρος της δικής μου ανάπτυξης. Δεν ζητώ να θεωρηθεί καθολικό πρότυπο. Ζητώ να αναγνωριστεί ως πραγματική εμπειρία που πρέπει να μετρά όταν σχεδιάζονται κανόνες για άλλους ανθρώπους. Η προστασία των νέων χρειάζεται να εξασφαλίζει ασφαλείς τρόπους σύνδεσης, με σεβασμό στις διαφορετικές ανάγκες τους. Το κόστος μιας πολιτικής που αγνοεί αυτές τις ανάγκες μπορεί να το πληρώσουν βαρύτερα ακριβώς εκείνοι που ήδη δυσκολεύονται να βρουν τη θέση τους.
Πηγές
Hassrick, E. M., et al. (2021). Benefits and Risks: A Systematic Review of Information and Communication Technology Use by Autistic People. Ανασκόπηση 32 μελετών για τα οφέλη, τις δυσκολίες και τα κενά στην έρευνα. https://doi.org/10.1089/aut.2020.0048
Van Schalkwyk, G. I., et al. (2017). Social Media Use, Friendship Quality, and the Moderating Role of Anxiety in Adolescents with Autism Spectrum Disorder. Συγχρονική μελέτη για τη σχέση χρήσης social media, άγχους και ποιότητας φιλίας. https://doi.org/10.1007/s10803-017-3201-6
Skafle, I., Gabarron, E., & Nordahl-Hansen, A. (2024). Social media shaping autism perception and identity. Ποιοτική μελέτη για τη στήριξη, την ταυτότητα, τις αναξιόπιστες πληροφορίες και τις συγκρούσεις στις διαδικτυακές κοινότητες. https://doi.org/10.1177/13623613241230454
