Πριν η Γη ονομαστεί «φυσικός πόρος», πριν τα δάση γίνουν ξυλεία, τα ποτάμια αποθέματα νερού και τα ζώα «παραγωγικές μονάδες», ο φυσικός κόσμος κατείχε διαφορετική θέση στο ανθρώπινο συμβολικό σύμπαν.
Στους προϊστορικούς πολιτισμούς συναντάμε γυναικεία ειδώλια, ζωόμορφες παραστάσεις και σύμβολα που έχουν συνδεθεί με τη γονιμότητα, τη γέννηση, τον θάνατο, την αναγέννηση και τους κύκλους της φύσης. Δεν γνωρίζουμε αν όλα αποτελούσαν αναπαραστάσεις μιας ενιαίας «Μεγάλης Μητέρας». Γνωρίζουμε όμως ότι η θηλυκή δημιουργική δύναμη, τα ζώα και τα φυσικά φαινόμενα κατείχαν κεντρική θέση στη συμβολική ζωή πολλών κοινωνιών.
Στις μεταγενέστερες πολυθεϊστικές θρησκείες η φύση αποκτά ονόματα και πρόσωπα. Η Γαία προσωποποιεί την ίδια τη Γη. Η Δήμητρα συνδέεται με τη βλάστηση και τη γονιμότητά της. Η Κυβέλη, η Μεγάλη Μητέρα της Ανατολίας, με τα βουνά και την άγρια φύση. Η Άρτεμις με τα άγρια ζώα, ενώ η Πότνια Θηρών, η «Κυρία των Ζώων», συμπυκνώνει αυτή τη σχέση.
Το βουνό μπορούσε να είναι ιερό, η πηγή να κατοικείται από θεότητα, το δέντρο να αποτελεί αντικείμενο λατρευτικού σεβασμού και το ζώο να βρίσκεται δίπλα στον θεό, όχι απλώς κάτω από τον άνθρωπο.
Δεν υπήρξε βέβαια κάποιος οικολογικός παράδεισος. Οι αρχαίες κοινωνίες κυνηγούσαν, θυσίαζαν ζώα, αποψίλωναν δάση και εκμεταλλεύονταν οικοσυστήματα. Ο πολυθεϊσμός δεν ήταν αντισπισιστικός. Ωστόσο, η φύση μπορούσε να διαθέτει ιερότητα και αξία που δεν εξαντλούνταν στην οικονομική χρησιμότητά της.
Σταδιακά ενισχύεται μια περισσότερο ανθρωποκεντρική κοσμοθέαση. Στη βιβλική Γένεση ο άνθρωπος αποκτά προνομιακή θέση και καλείται να «κατακυριεύσει» τη Γη και να εξουσιάσει τα άλλα ζώα. Υπάρχουν θεολογικές ερμηνείες που αντιλαμβάνονται αυτή την εξουσία ως ευθύνη προστασίας. Ιστορικά, όμως, η ιδέα της ανθρώπινης υπεροχής αποδείχθηκε εξαιρετικά ισχυρή.
Εδώ βρίσκεται ένας από τους βαθύτερους πυρήνες του σπισισμού: ένα είδος αυτοανακηρύσσεται μέτρο της αξίας όλων των άλλων.
Ο άνθρωπος κατασκεύασε μια πυραμίδα και τοποθέτησε τον εαυτό του στην κορυφή. Αποφάσισε ότι η επιθυμία του μπορεί να υπερισχύει της ζωής και της ελευθερίας ενός άλλου αισθανόμενου όντος. Η αγελάδα υπάρχει για γάλα και κρέας, η κότα για αυγά, το γουρούνι για το πιάτο, το ψάρι ως «αλίευμα». Ακόμη και το άγριο ζώο χαρακτηρίζεται «επιβλαβές» όταν συγκρούεται με τα ανθρώπινα συμφέροντα.
Ο σύγχρονος βιομηχανικός καπιταλισμός δεν εφηύρε αυτή την ιεραρχία. Την τελειοποίησε. Το δάσος έγινε ξυλεία. Το βουνό κοίτασμα. Ο ποταμός υδάτινος πόρος. Ο ωκεανός αλιευτικό απόθεμα. Το ζώο «κτηνοτροφικό κεφάλαιο». Η ζωή απέκτησε τιμή αγοράς.
Εκατομμύρια χρόνια εξέλιξης κατέληξαν σε έναν πολιτισμό που θεωρεί φυσιολογικό να γεννά δισεκατομμύρια αισθανόμενα όντα για να τα εγκλωβίζει, να εκμεταλλεύεται τα σώματά τους και τελικά να τα σκοτώνει.
Αυτή είναι η αλαζονεία του ανθρωποκεντρισμού: δεν αρκέστηκε στην ιδέα ότι ο άνθρωπος είναι διαφορετικός. Απαίτησε να θεωρείται ανώτερος.
Κι όμως, η επιστήμη γκρέμισε τον θρόνο που κατασκευάσαμε. Είμαστε ζώα, προϊόν της εξέλιξης. Μοιραζόμαστε κοινή καταγωγή με την υπόλοιπη ζωή και εξαρτόμαστε από οικοσυστήματα που υπήρχαν πολύ πριν εμφανιστεί ο Homo sapiens.
Δεν υπάρχει βιολογικός θρόνος για το είδος μας. Υπάρχει ένα ακόμη κλαδί στο τεράστιο δέντρο της ζωής.
Η Μητέρα Γη, λοιπόν, δεν χρειάζεται να σημαίνει επιστροφή σε μια αρχαία θρησκεία. Μπορεί να γίνει ριζοσπαστικό οικολογικό σύμβολο: υπενθύμιση ότι δεν στεκόμαστε πάνω από τη φύση, αλλά υπάρχουμε μέσα της.
Η Γη δεν μας ανήκει. Τα ζώα δεν μας ανήκουν. Η ζωή δεν υπάρχει για να υπηρετεί το είδος μας.
Ίσως η μεγαλύτερη ύβρις να μην ήταν ότι κάποτε θεοποιήσαμε τη Γη. Ήταν ότι αργότερα θεοποιήσαμε τον άνθρωπο.
Δεν χρειάζεται να ξανακάνουμε τη Γη θεά. Χρειάζεται να σταματήσουμε να συμπεριφερόμαστε σαν να είμαστε εμείς θεοί.
