Η επιστημονική συζήτηση γύρω από το αν τα ζώα έχουν ηθική απασχολεί έντονα τη συμπεριφορική βιολογία και την ηθολογία τις τελευταίες δεκαετίες. Παραδοσιακά, η ηθική θεωρούνταν αποκλειστικά ανθρώπινο χαρακτηριστικό που βασίζεται στην αφηρημένη λογική. Ωστόσο, σύγχρονες μελέτες προτείνουν ότι το χάσμα μεταξύ ανθρώπινης και ζωικής ηθικής είναι απλώς θέμα βαθμού και εξέλιξης, και όχι μια εντελώς διαφορετική κατηγορία.
Όταν ορίζουμε την ηθική ως ένα σύνολο συμπεριφορών που ρυθμίζουν τη συμβίωση, τη συνεργασία και την ενσυναίσθηση μέσα σε μια ομάδα, γίνεται σαφές ότι πολλά κοινωνικά ζώα διαθέτουν τη δική τους, αυθεντική μορφή ηθικής.
Άγριας δικαιοσύνη
Ο γνωστικός ηθολόγος Marc Bekoff και η φιλόσοφος Jessica Pierce εισήγαγαν τον όρο «Άγρια Δικαιοσύνη» για να περιγράψουν τη λειτουργία της ηθικής στο ζωικό βασίλειο. Μέσα από τις έρευνές τους, ορίζουν την ηθική ως ένα σύνολο αλληλένδετων συμπεριφορών που καλλιεργούν και ρυθμίζουν τις περίπλοκες αλληλεπιδράσεις μέσα στις κοινωνικές ομάδες.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, συμπεριφορές που παρατηρούνται σε λύκους, ελέφαντες και δελφίνια —όπως η εμπιστοσύνη, η αμοιβαία δικαιοσύνη, η τιμωρία όσων εξαπατούν και το έντονο πένθος— δεν είναι απλά «δομικά στοιχεία» της ηθικής, αλλά ειδικές παραλλαγές ηθικής που ταιριάζουν στο κάθε είδος. Όπως η ανθρώπινη ηθική διαφέρει από πολιτισμό σε πολιτισμό, έτσι και η ζωική ηθική διαφοροποιείται ανάλογα με το είδος και τις ανάγκες επιβίωσής του.
Εξελικτική συνέχεια και ηθική
Ο διάσημος πριματολόγος Frans de Waal αφιέρωσε δεκαετίες έρευνας για να καταρρίψει τη λεγόμενη «Θεωρία του Επιχρίσματος» (Veneer Theory), την ιδέα δηλαδή ότι η ανθρώπινη ηθική είναι απλώς ένα πολιτισμικό προκάλυμμα που κρύβει μια εκ φύσεως βάναυση ζωική συμπεριφορά.
Μέσα από τη μελέτη πρωτευόντων θηλαστικών, ο de Waal πρότεινε ένα «στρωματοποιημένο μοντέλο ηθικής». Απέδειξε ότι οι χιμπατζήδες και οι μπονόμπο ενδιαφέρονται ενεργά για την κοινότητά τους: μεσολαβούν σε καυγάδες για να αποκαταστήσουν την ειρήνη, προστατεύουν τους αδύναμους και τιμωρούν όσους συμπεριφέρονται ως «νταήδες». Ο de Waal υποστηρίζει ότι η ανθρώπινη ηθική συνδέεται άμεσα με την κοινωνικότητα των πρωτευόντων. Οι εξελιγμένοι ηθικοί μας κώδικες είναι απλώς πιο εκτεταμένες και γλωσσικά διατυπωμένες εκδοχές των ίδιων ακριβώς συναισθηματικών συστημάτων που βλέπουμε στους πιθήκους.
Τα ζώα ως ηθικά υποκείμενα
Ο φιλόσοφος Mark Rowlands ανέπτυξε ένα αυστηρό ακαδημαϊκό πλαίσιο υπεράσπισης της ζωικής ηθικής. Απαντώντας στην παραδοσιακή επιστημονική ένσταση ότι τα ζώα δεν μπορούν να είναι ηθικά επειδή δεν μπορούν να αναλογιστούν πνευματικά τους κανόνες, ο Rowlands αντιπροτείνει ότι τα ζώα είναι «ηθικά υποκείμενα». Αυτό σημαίνει ότι οι πράξεις τους καθοδηγούνται από πραγματικούς ηθικούς λόγους, ακόμη και χωρίς φιλοσοφική ανάλυση.
Όταν ένας σκύλος προστατεύει ένα παιδί ή ένας ελέφαντας παρηγορεί έναν ετοιμοθάνατο σύντροφο, ο Rowlands υποστηρίζει ότι ενεργούν με βάση «ηθικά συναισθήματα», όπως η συμπόνια και η αίσθηση της δικαιοσύνης. Δεδομένου ότι και οι άνθρωποι παίρνουν τη συντριπτική πλειονότητα των καθημερινών ηθικών τους αποφάσεων με βάση το άμεσο συναίσθημα και τη διαίσθηση, και όχι με βάση αφηρημένες θεωρίες, τα ζώα και οι άνθρωποι μοιράζονται την ίδια βασική ψυχολογική δομή.
Η σύγχρονη επιστήμη τείνει να αποδεχθεί ότι η ηθική δεν εμφανίστηκε ξαφνικά και αποκλειστικά στον άνθρωπο. Τα κοινωνικά ζώα διαθέτουν κανόνες «ευγενούς παιχνιδιού», μηχανισμούς επίλυσης συγκρούσεων, ενσυναίσθηση και αλτρουισμό, αποδεικνύοντας ότι οι ρίζες της δικαιοσύνης και της καλοσύνης είναι βαθιά εγγεγραμμένες στο εξελικτικό μας παρελθόν.
Πηγές
Brosnan, S. F., & De Waal, F. B. (2003). Monkeys reject unequal pay. Nature, 425(6955), 297-299.
Bekoff, M., & Pierce, J. (2009). Wild justice: The moral lives of animals. University of Chicago Press.
De Waal, F. B. (2008). An evolutionary perspective on morality. Journal of Economic Behavior & Organization, 67(1), 45-58.
Rowlands, M. (2012). Can animals be moral?. Oxford University Press.
Bartal, I. B. A., Decety, J., & Mason, P. (2011). Empathy and pro-social behavior in rats. Science, 334(6061), 1427-1430.
