Η εικόνα που επικράτησε για αιώνες στη Δύση παρουσίαζε την αρχαία ελληνική θρησκεία ως ένα σχεδόν αυτόνομο δημιούργημα, αποκομμένο από τους υπόλοιπους πολιτισμούς της Ανατολικής Μεσογείου. Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη, οι θεοί του Ολύμπου αποτελούσαν αποκλειστικά προϊόν της ελληνικής ιδιοφυΐας και της ιδιαίτερης εξέλιξης των ελληνικών φύλων.
Κατά τον 20ό αιώνα, όμως, η αρχαιολογία, η αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β και η συγκριτική μελέτη των θρησκειών άλλαξε την εικόνα. Το έργο του Burkert άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο οι ιστορικοί αντιλαμβάνονται τη γέννηση της ελληνικής θρησκείας. Ο Walter Burkert γεννήθηκε το 1931 στη Γερμανία. Σπούδασε Κλασική Φιλολογία, Ιστορία και Φιλοσοφία και δίδαξε σε κορυφαία πανεπιστήμια της Ευρώπης και των Ηνωμένων Πολιτειών, μεταξύ των οποίων τα Πανεπιστήμια της Ζυρίχης και του Χάρβαρντ. Θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους ιστορικούς της αρχαίας ελληνικής θρησκείας του 20ού αιώνα. Η ιδιαιτερότητα του έργου του ήταν ότι συνδύαζε: αρχαιολογία, φιλολογία, ανθρωπολογία, συγκριτική θρησκειολογία, ιστορία της Εγγύς Ανατολής.
Ο Burkert δεν υποστήριξε ότι οι Έλληνες «αντέγραψαν» τους θεούς της Ανατολής. Αντίθετα, έδειξε ότι η ελληνική θρησκεία υπήρξε προϊόν μιας μακράς ιστορικής διαδικασίας, όπου συνδυάστηκαν ινδοευρωπαϊκές παραδόσεις, μυκηναϊκές λατρείες, μινωικά στοιχεία και έντονες επιδράσεις από τη Μεσοποταμία, τη Συρία, τη Φοινίκη και την Ανατολία. Έτσι, αντί να μελετά τους ελληνικούς μύθους απομονωμένα, τους συνέκρινε με αντίστοιχες παραδόσεις της Μεσοποταμίας, της Συρίας, της Ανατολίας και της Αιγύπτου.
Στο βιβλιο του The Orientalizing Revolution: Near Eastern Influence on Greek Culture in the Early Archaic Age (1992), ο Burkert υποστηρίζει ότι μεταξύ του 8ου και του 7ου αιώνα π.Χ. οι Έλληνες ήρθαν σε έντονη επαφή με τους πολιτισμούς της Ανατολής. Από αυτές τις επαφές δανείστηκαν ή αναδιαμόρφωσαν: μυθολογικά μοτίβα, θρησκευτικές πρακτικές, καλλιτεχνικά πρότυπα, τεχνικές μεταλλοτεχνίας, εικονογραφικά σύμβολα, ακόμη και στοιχεία της λογοτεχνίας. Ο ίδιος χρησιμοποιεί τον όρο «Ανατολίζουσα Επανάσταση» για να περιγράψει αυτή τη βαθιά πολιτισμική ώσμωση.Ένα από τα σημαντικότερα συμπεράσματα του Burkert είναι ότι δεν υπάρχει μία μόνο προέλευση των θεών του Ολύμπου. Αντίθετα, κάθε θεότητα έχει τη δική της ιστορία. Ορισμένες έχουν πολύ αρχαίες ινδοευρωπαϊκές ρίζες. Άλλες εμφανίζονται ήδη στη μυκηναϊκή εποχή. Κάποιες φαίνεται να διαμορφώθηκαν μέσα από την επαφή με την Ανατολή. Άλλες προέρχονται πιθανώς από μινωικές ή προελληνικές λατρείες. Με άλλα λόγια, το ελληνικό πάνθεο είναι αποτέλεσμα συγχώνευσης διαφορετικών παραδόσεων.
Μέχρι τη δεκαετία του 1950 αρκετοί μελετητές θεωρούσαν ότι σχεδόν όλοι οι ελληνικοί μύθοι δημιουργήθηκαν αποκλειστικά στον ελλαδικό χώρο. Η ανακάλυψη και αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β από τους Michael Ventris και John Chadwick άλλαξε ριζικά αυτή την εικόνα. Οι πινακίδες των μυκηναϊκών ανακτόρων απέδειξαν ότι πολλοί από τους γνωστούς θεούς λατρεύονταν ήδη τον 13ο αιώνα π.Χ.
Ανάμεσά τους αναφέρονται:
Δίας,
Ποσειδώνας,
Αθηνά,
Ήρα,
Διόνυσος,
Ερμής
Το ελληνικό πάνθεο
Το ελληνικό πάνθεο δεν προέκυψε ξαφνικά ούτε αποτελεί αποκλειστικά ελληνική δημιουργία. Αντίθετα, διαμορφώθηκε μέσα από μια μακρά ιστορική διαδικασία, όπου συνυφάνθηκαν η ινδοευρωπαϊκή παράδοση, οι μυκηναϊκές λατρείες, τα μινωικά κατάλοιπα και οι πολιτισμικές επαφές με την Εγγύς Ανατολή.Αυτό σημαίνει ότι οι θεοί αυτοί είναι κατά πολλούς αιώνες αρχαιότεροι. Ορισμένες θεότητες είναι πανάρχαιες. Άλλες εισήχθησαν αργότερα. Κάποιες άλλαξαν εντελώς χαρακτήρα μέσα στους αιώνες.
Ένα σημείο στο οποίο ο Burkert επιμένει ιδιαίτερα είναι ότι οι Έλληνες δεν αντέγραψαν παθητικά τις θρησκείες της Ανατολής. Χρησιμοποιεί συχνά τον όρο πολιτισμική αφομοίωση.Οι Έλληνες υιοθετούσαν στοιχεία όταν αυτά μπορούσαν να ενταχθούν στη δική τους κοινωνία και τα αναδιαμόρφωναν δημιουργικά. Έτσι εξηγείται γιατί η Αφροδίτη παρουσιάζει ομοιότητες με την Αστάρτη, αλλά δεν ταυτίζεται πλήρως μαζί της. Το ίδιο ισχύει και για άλλες θεότητες, των οποίων η τελική μορφή είναι αποτέλεσμα ελληνικής επεξεργασίας και όχι απλής μεταφοράς.
Ένα σημείο στο οποίο ο Burkert επιμένει ιδιαίτερα είναι ότι οι Έλληνες δεν αντέγραψαν παθητικά τις θρησκείες της Ανατολής. Χρησιμοποιεί συχνά τον όρο πολιτισμική αφομοίωση.Οι Έλληνες υιοθετούσαν στοιχεία όταν αυτά μπορούσαν να ενταχθούν στη δική τους κοινωνία και τα αναδιαμόρφωναν δημιουργικά. Έτσι εξηγείται γιατί η Αφροδίτη παρουσιάζει ομοιότητες με την Αστάρτη, αλλά δεν ταυτίζεται πλήρως μαζί της. Το ίδιο ισχύει και για άλλες θεότητες, των οποίων η τελική μορφή είναι αποτέλεσμα ελληνικής επεξεργασίας και όχι απλής μεταφοράς.
Ο Δίας
Για τον Burkert, ο Δίας αποτελεί ίσως τη θεότητα με την πιο καθαρή ινδοευρωπαϊκή καταγωγή. Η ίδια η ονομασία του ανάγεται στην πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα Dyeus, που σημαίνει «λαμπρός ουρανός» ή «ουράνιος πατέρας». Από την ίδια ρίζα προέρχονται: ο λατινικός Jupiter (Diespiter) ο σανσκριτικός Dyaus Pitar και άλλες θεότητες των ινδοευρωπαϊκών λαών. Ο Burkert θεωρεί ότι η μορφή του Δία υπήρχε ήδη πριν από τη διάσπαση των ινδοευρωπαϊκών φύλων. Ωστόσο, ο Δίας που γνωρίζουμε από τον Όμηρο δεν είναι ακριβώς ο ίδιος αρχέγονος θεός. Στην Ελλάδα απέκτησε νέα χαρακτηριστικά: έγινε βασιλιάς των θεών, προστάτης της φιλοξενίας, εγγυητής των όρκων, προστάτης της δικαιοσύνης. Πρόκειται, δηλαδή, για μια ελληνική εξέλιξη μιας πολύ αρχαιότερης θεότητας.
Ο Ποσειδώνας
Οι πινακίδες της Γραμμικής Β δείχνουν ότι κατά τη μυκηναϊκή εποχή ο Ποσειδώνας πιθανότατα κατείχε σημαντικότερη θέση ακόμη και από τον Δία. Στα ανάκτορα της Πύλου το όνομά του εμφανίζεται συχνότερα από εκείνο του Δία. Ο Burkert υποθέτει ότι ο Ποσειδώνας ίσως υπήρξε αρχικά η σημαντικότερη ανδρική θεότητα των Μυκηναίων.Μετά την κατάρρευση του μυκηναϊκού κόσμου, η ισορροπία άλλαξε. Ο Δίας αναδείχθηκε ύπατος θεός, ενώ ο Ποσειδώνας περιορίστηκε κυρίως στη θάλασσα. Ωστόσο, ο Burkert υπενθυμίζει ότι ακόμη και στον Όμηρο ο Ποσειδώνας διατηρεί τεράστια δύναμη και παρουσιάζεται σχεδόν ισότιμος με τον Δία.
Η Ήρα
Η Ήρα αποτελεί ιδιαίτερα δύσκολη περίπτωση. Ο Burkert θεωρεί ότι δεν μπορεί να αποδειχθεί με βεβαιότητα η προέλευσή της. Υπάρχουν όμως αρκετές ενδείξεις ότι η λατρεία της είναι εξαιρετικά αρχαία. Η παρουσία μεγάλων Ηραίων στην Ολυμπία, τη Σάμο και το Άργος, υποδηλώνει ότι η θεά λατρευόταν πολύ πριν από την κλασική εποχή. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι το Ηραίο της Ολυμπίας, που χρονολογείται γύρω στο 590 π.Χ., είναι περισσότερο από έναν αιώνα παλαιότερο από τον μεγάλο ναό του Δία (470–456 π.Χ.). Σε ορισμένες περιοχές της Ελλάδας η λατρεία της φαίνεται πως προϋπήρχε της λατρείας του Δία ή είχε ιδιαίτερα εξέχουσα θέση. Ορισμένοι αρχαιολόγοι έχουν προτείνει ότι η Ήρα ίσως αντικατέστησε μια παλαιότερη προελληνική θεότητα της γονιμότητας.
Η Αθηνά
Η Αθηνά αποτελεί επίσης σύνθετη περίπτωση. Το όνομά της εμφανίζεται ήδη στις πινακίδες της Γραμμικής Β ως a-ta-na-po-ti-ni-ja, δηλαδή: «Πότνια Αθηνά» ή «Η Κυρία των Αθηνών».Η λέξη πότνια είναι χαρακτηριστικός τίτλος μυκηναϊκών θεοτήτων. Αυτό δείχνει ότι η Αθηνά λατρευόταν ήδη τον 13ο αιώνα π.Χ. Ο Burkert θεωρεί πιθανό ότι αρχικά ήταν τοπική προστάτιδα θεότητα της Ακρόπολης και αργότερα απέκτησε πανελλήνια σημασία. Δεν αποκλείει επίσης να διατήρησε στοιχεία από παλαιότερες μινωικές ή προελληνικές λατρείες.
Ο Απόλλων
Ο Απόλλων είναι ίσως η πιο αινιγματική μορφή του ελληνικού πανθέου. Ο Burkert υποστηρίζει ότι η προέλευσή του δεν είναι αποκλειστικά ελληνική. Το όνομά του δεν εξηγείται ικανοποιητικά από την ελληνική γλώσσα. Αρκετοί μελετητές θεωρούν ότι συνδέεται με τη Μικρά Ασία. Άλλοι αναζητούν την καταγωγή του στην Ανατολία ή ακόμη και στη Συρία.
Ο ίδιος ο Όμηρος παρουσιάζει τον Απόλλωνα ως προστάτη των Τρώων. Επιπλέον, τα σημαντικότερα ιερά του: Δήλος, Δελφοί, Κλάρος, Δίδυμα, βρίσκονται σε περιοχές που διατηρούσαν στενές σχέσεις με τη Μικρά Ασία. Ο Burkert θεωρεί πιθανό ότι η ελληνική λατρεία του Απόλλωνα διαμορφώθηκε μέσα από την αλληλεπίδραση ελληνικών και ανατολιακών παραδόσεων.
Η Άρτεμις
Η Άρτεμις παρουσιάζει επίσης έντονα ανατολικά στοιχεία. Η περίφημη Άρτεμις της Εφέσου απέχει εντυπωσιακά από την κυνηγό των ελληνικών μύθων. Το λατρευτικό άγαλμά της φέρει πλήθος εξογκωμάτων στο στήθος ή στην κοιλιακή περιοχή, που έχουν ερμηνευθεί ως σύμβολα γονιμότητας ή ως διακοσμητικά στοιχεία.
Ο Burkert θεωρεί ότι η λατρεία της Εφέσου συνδέεται με αρχαιότερες ανατολικές θεότητες, ιδιαίτερα με τη Μεγάλη Μητέρα, γνωστή αργότερα ως Κυβέλη. Οι Έλληνες ταύτισαν αυτή τη θεότητα με τη δική τους Άρτεμη, δημιουργώντας μια νέα σύνθεση.Αυτό αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της πολιτισμικής αφομοίωσης που περιγράφει ο Burkert.
Οι θεοί δεν είχαν όλοι την ίδια προέλευση Ένα από τα βασικά συμπεράσματα του Burkert είναι ότι δεν υπάρχει ενιαία απάντηση στο ερώτημα «από πού προέρχονται οι Έλληνες θεοί».
Αντίθετα:
- ο Δίας διατηρεί ισχυρή ινδοευρωπαϊκή συνέχεια,
- ο Ποσειδώνας φαίνεται να ήταν ήδη εξέχουσα μυκηναϊκή θεότητα,
- η Αθηνά έχει βαθιές μυκηναϊκές ρίζες,
- η Ήρα πιθανόν διατήρησε στοιχεία προελληνικών λατρειών,
- ο Απόλλων παρουσιάζει έντονες ανατολιακές επιδράσεις,
- η Άρτεμις αφομοίωσε στοιχεία της Μικράς Ασίας.
Έτσι, το ελληνικό πάνθεο δεν αποτελεί προϊόν ενός μόνο πολιτισμού αλλά το αποτέλεσμα διαδοχικών ιστορικών στρωμάτων.
Η Αφροδίτη
Η Αφροδίτη αποτελεί το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα θεότητας που, σύμφωνα με τον Burkert, φανερώνει τη στενή σχέση του ελληνικού κόσμου με την Εγγύς Ανατολή.
Στο έργο του «The Orientalizing Revolution: Near Eastern Influence on Greek Culture in the Early Archaic Age» (1992) ο Burkert υποστηρίζει ότι η ελληνική Αφροδίτη παρουσιάζει σημαντικές ομοιότητες με σημιτικές θεότητες όπως: η Ιστάρ της Μεσοποταμίας, η Αστάρτη της Φοινίκης, η Αστάρτη της Συρίας. Οι θεότητες αυτές είχαν κοινά χαρακτηριστικά: σύνδεση με τον πλανήτη Αφροδίτη, σχέση με τον ερωτισμό και τη γονιμότητα, σύνδεση με τη βασιλική εξουσία, σε ορισμένες περιπτώσεις πολεμική διάσταση.
Η ελληνική θεά όμως δεν αποτελεί απλή μεταφορά. Η Αφροδίτη μεταμορφώθηκε μέσα στο ελληνικό πολιτισμικό περιβάλλον. Η ανατολική θεότητα της γονιμότητας και της δύναμης έγινε η προσωποποίηση: της ομορφιάς, του πόθου, της χάρης, της ερωτικής έλξης. Ο Burkert δίνει ιδιαίτερη σημασία στην Κύπρο. Το νησί αποτελούσε σημείο συνάντησης Ελλήνων, Φοινίκων και άλλων Ανατολικών λαών. Η λατρεία της Αφροδίτης στην Πάφο και στο Κίτιο δείχνει αυτή τη συνύπαρξη. Η ίδια η ελληνική παράδοση διατηρεί τη μνήμη αυτής της σύνδεσης: «Κύπρις» και «Παφία» είναι από τα σημαντικότερα επίθετα της θεάς. Η παράδοση της γέννησής της από τη θάλασσα, σύμφωνα με τον Ησίοδο, μπορεί να συνδέεται συμβολικά με αυτή τη θαλάσσια μεταφορά πολιτισμικών στοιχείων.
Ο Διόνυσος
Για μεγάλο μέρος του 19ου και 20ού αιώνα θεωρούνταν ξένος θεός που εισήλθε αργότερα στην Ελλάδα.Η αποκρυπτογράφηση όμως της Γραμμικής Β άλλαξε αυτή την εικόνα.Το όνομα του Διονύσου εμφανίζεται ήδη σε μυκηναϊκές πινακίδες του 13ου αιώνα π.Χ. Ο Burkert θεωρεί ότι η μορφή του Διονύσου διαμορφώθηκε από πολλά στοιχεία: αρχαίες ελληνικές παραδόσεις, θρησκευτικές πρακτικές της Θράκης, επιδράσεις από τη Φρυγία και την Ανατολία. Ο Διόνυσος αντιπροσωπεύει μια διαφορετική πλευρά του θείου. Δεν είναι θεός της τάξης όπως ο Απόλλων ή ο Δίας. Είναι θεός της έκστασης, του κρασιού,της μεταμόρφωσης, της υπέρβασης των κοινωνικών ορίων. Στο βιβλίο του «Greek Religion» (1985) ο Burkert τονίζει ότι οι διονυσιακές τελετές αποκάλυπταν μια βαθιά ανάγκη του ανθρώπου να ξεπεράσει τα όρια της καθημερινής ταυτότητας.
Ο Ερμής
Ο Ερμής παρουσιάζει μια ιδιαίτερα αρχαία ελληνική φυσιογνωμία.Το όνομά του εμφανίζεται επίσης στη Γραμμική Β. Ο Burkert θεωρεί ότι αρχικά συνδεόταν με τους: σωρούς λίθων (έρματα), τα σύνορα, τα περάσματα.
Αργότερα εξελίχθηκε στον θεό: των εμπόρων, των ταξιδιωτών, των κλεφτών, των αγγελιοφόρων, των ψυχών στον Άδη. Η πολυμορφία του Ερμή είναι χαρακτηριστική της ελληνικής θρησκευτικής σκέψης. Δεν είναι ένας θεός με μία μόνο λειτουργία.Είναι ο μεσολαβητής ανάμεσα σε αντίθετους κόσμους: θεούς και ανθρώπους, ζωή και θάνατο, πολιτισμό και φύση.
Ο Άρης
Ο Άρης παρουσιάζει ενδιαφέρον επειδή, παρά τη φήμη του ως θεού του πολέμου, δεν είχε την ίδια σημασία με τον ρωμαϊκό Mars. Ο ελληνικός Άρης είναι:βίαιος, παρορμητικός, καταστροφικός. Δεν είναι ο οργανωμένος στρατιωτικός προστάτης. Ο Burkert θεωρεί ότι η πολεμική του φύση συνδέεται με παλαιότερες αντιλήψεις για τη βία και τη σύγκρουση. Ωστόσο, η ελληνική θρησκεία προτίμησε να δώσει μεγαλύτερη σημασία σε άλλες μορφές πολεμικής δύναμης: η Αθηνά αντιπροσωπεύει τη στρατηγική και τη σοφία, ο Άρης την ωμή βία. Η αντίθεση Αθηνάς–Άρη δείχνει μια βαθύτερη ελληνική ιδέα: η νίκη δεν προέρχεται μόνο από τη δύναμη αλλά από τη φρόνηση.
Ο Ήφαιστος
Ο Ήφαιστος αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα θεότητας που συνδέεται με την τεχνολογία και τη μεταλλουργία. Ο Burkert θεωρεί ότι η λατρεία του σχετίζεται με τις μεγάλες μεταλλουργικές παραδόσεις του Αιγαίου. Ο θεός παρουσιάζεται ως: σιδηρουργός δημιουργός όπλων, κατασκευαστής θαυμαστών αντικειμένων. Υπάρχουν πιθανές ανατολικές παραλληλίες με θεότητες της μεταλλουργίας, όπως ο φοινικικός Κουσάρ-ου-Χασίς, αν και η σχέση δεν μπορεί να θεωρηθεί βέβαιη. Ο Ήφαιστος δείχνει ότι η ελληνική θρησκεία δεν αφορούσε μόνο τη φύση και τον πόλεμο, αλλά και την ανθρώπινη δημιουργικότητα.
Η Δήμητρα και τα μυστήρια της Ελευσίνας
Η Δήμητρα αποτελεί μία από τις αρχαιότερες θεότητες του ελληνικού κόσμου. Το όνομά της πιθανότατα εμφανίζεται ήδη στη μυκηναϊκή περίοδο. Συνδέεται με τη γεωργία, τη γη, τη γονιμότητα, τον κύκλο της ζωής. Ο Burkert στο «Greek Religion» δίνει ιδιαίτερη σημασία στα Ελευσίνια Μυστήρια. Ο Burkert θεωρεί ότι τα μυστήρια αυτά δεν μπορούν να εξηγηθούν απλώς ως «ανατολικός δανεισμός», αλλά εντάσσονται σε μια ευρύτερη μεσογειακή παράδοση γύρω από τη γονιμότητα. Η λατρεία της Δήμητρας στην Ελευσίνα προσέφερε στους μυημένους μια ιδιαίτερη σχέση με τον θάνατο και την ελπίδα αναγέννησης. Ο μύθος της Περσεφόνης και της επιστροφής της από τον Άδη αντανακλά τον κύκλο:σπορά, θάνατος του σπόρου, νέα ζωή.
Οι Έλληνες δεν δημιούργησαν τους θεούς τους σε πολιτισμικό κενό
Η βασική συμβολή του Walter Burkert είναι ότι μας ανάγκασε να δούμε την αρχαία ελληνική θρησκεία ιστορικά. Οι θεοί του Ολύμπου γεννήθηκαν μέσα από: μετακινήσεις πληθυσμών, εμπορικές επαφές, πολέμους, ανταλλαγές ιδεών, θρησκευτικές μεταμορφώσεις. Αλλά το σημαντικότερο σημείο είναι ότι οι Έλληνες δεν περιορίστηκαν στην υιοθέτηση ξένων στοιχείων. Τα μετέπλασαν. Αυτή η δημιουργική μεταμόρφωση είναι, σύμφωνα με τον Burkert, το χαρακτηριστικό γνώρισμα της αρχαίας ελληνικής θρησκείας. Η αρχαία ελληνική θρησκεία δεν ήταν ένα απομονωμένο φαινόμενο, αλλά αποτέλεσμα μιας πολύπλοκης ιστορικής διαδικασίας. Οι Έλληνες θεοί γεννήθηκαν μέσα από τη συνάντηση διαφορετικών παραδόσεων: της ινδοευρωπαϊκής κληρονομιάς, του μυκηναϊκού κόσμου, των μινωικών λατρειών και των πολιτισμών της Ανατολικής Μεσογείου.Βιβλιογραφία
Burkert, Walter. Greek Religion. Harvard University Press, 1985.
Burkert, Walter. The Orientalizing Revolution: Near Eastern Influence on Greek Culture in the Early Archaic Age. Harvard University Press, 1992.
Chadwick, John.The Mycenaean World. Cambridge University Press, 1976.
Nilsson, Martin P. The Mycenaean Origin of Greek Mythology. University of California Press, 1932.
