Η αφαίρεση της γυναικείας τριχοφυΐας —από τις μασχάλες και τα πόδια έως το πρόσωπο και την ηβική περιοχή— δεν αποτελεί διαχρονική, «φυσική» ή αυτονόητη πρακτική. Η τρίχα είναι βιολογικό χαρακτηριστικό του ανθρώπινου σώματος. Αυτό που μεταβάλλεται ιστορικά είναι η κοινωνική σημασία που της αποδίδεται: πότε θεωρείται φυσιολογική, πότε αντιαισθητική, πότε «ανάρμοστη» και πότε ένδειξη μη θηλυκότητας.
Η σημερινή δυτική νόρμα της άτριχης γυναίκας συγκροτήθηκε κυρίως κατά τον 20ό αιώνα, μέσα από τη συνάντηση της μόδας, της διαφήμισης, της βιομηχανίας καλλυντικών και ξυριστικών προϊόντων και των έμφυλων αντιλήψεων για το σώμα. Δεν πρόκειται, επομένως, απλώς για την ιστορία μιας προσωπικής συνήθειας. Είναι και ιστορία αγοράς, κανονικοποίησης και σωματικής πειθαρχίας.
Η μόδα δημιουργεί το πρόβλημα
Στις αρχές του 20ού αιώνα αλλάζει δραστικά η γυναικεία ένδυση. Τα φορέματα γίνονται κοντύτερα, τα μανίκια μικρότερα ή εξαφανίζονται, ενώ σταδιακά εκτίθενται μεγαλύτερα τμήματα των ποδιών και των χεριών. Η αλλαγή αυτή δεν δημιούργησε την τριχοφυΐα· δημιούργησε, όμως, περισσότερες ευκαιρίες για να γίνει ορατή.
Και μαζί με την ορατότητα εμφανίστηκε η εμπορική ερώτηση: τι μπορεί να πουληθεί ως λύση σε ένα μέχρι τότε μη αναγνωρισμένο ως πρόβλημα χαρακτηριστικό του σώματος;
Η ιστορική έρευνα της Susan A. Basow τοποθετεί την εδραίωση της σύγχρονης αμερικανικής «νόρμας της άτριχης γυναίκας» κυρίως μεταξύ 1915 και 1945. (Barnard History)
Ήδη από το 1914–1915, γυναικεία περιοδικά άρχισαν να φιλοξενούν διαφημίσεις που παρουσίαζαν την αφαίρεση της τρίχας στις μασχάλες ως απαραίτητη προϋπόθεση για τη νέα μόδα. Η τρίχα άρχισε να περιγράφεται με όρους όπως «αντιαισθητική», «ανεπιθύμητη» και «ενοχλητική», ενώ η αφαίρεσή της συνδεόταν με την κομψότητα, την περιποίηση και τη «σωστή» θηλυκότητα. (Barnard History)
Η ιστορία της τρίχας συναντά την ιστορία του καπιταλισμού
Η Gillette είχε ήδη αναπτύξει μια τεράστια αγορά γύρω από το ανδρικό ξύρισμα. Το επιχειρηματικό πρόβλημα ήταν απλό: ένα προϊόν που απαιτεί συστηματική αγορά λεπίδων έχει ανάγκη από διαρκή κατανάλωση. Η επέκταση της αγοράς στις γυναίκες αποτελούσε, επομένως, μια προφανή εμπορική ευκαιρία.
Το 1915 η Gillette κυκλοφόρησε το Milady Décolleté, το πρώτο ξυραφάκι που διαφημίστηκε ειδικά στις γυναίκες. Η Smithsonian σημειώνει ότι οι κατασκευαστές ξυριστικών προϊόντων αναζητούσαν νέες αγορές και άρχισαν να προωθούν την ιδέα ότι η γυναικεία σωματική τρίχα ήταν «ανδρική», απρεπής ή ακόμη και ανθυγιεινή. (Εθνικό Μουσείο Smithsonian)
Η πρώτη μεγάλη διαφήμιση του Milady Décolleté εμφανίστηκε στο Harper’s Bazaar τον Ιούλιο του 1915. Το μήνυμα ήταν χαρακτηριστικό: η μόδα απαιτεί αμάνικα φορέματα και, επομένως, οι μασχάλες πρέπει να είναι τόσο λείες όσο το πρόσωπο. (Barnard History)
Η σημασία αυτής της διαφήμισης βρίσκεται ακριβώς εδώ: η Gillette δεν πούλησε απλώς ένα ξυραφάκι. Πούλησε έναν νέο λόγο για να χρησιμοποιείται το ξυραφάκι.
Μέχρι τότε το ξύρισμα ήταν κατεξοχήν ανδρική πρακτική. Η Gillette έπρεπε να κάνει το γυναικείο ξύρισμα κοινωνικά αποδεκτό και, κυρίως, να το καταστήσει αναγκαίο. Η διαφήμιση δεν έλεγε απλώς «αγόρασε αυτό το προϊόν». Εκπαίδευε τις καταναλώτριες γιατί έπρεπε να θέλουν το προϊόν. Η Kirsten Hansen, στη μελέτη της για την ιστορία της αποτρίχωσης, δείχνει ότι η Gillette εισήγαγε ουσιαστικά την ιδέα του ξυρίσματος των γυναικείων μασχαλών, ενώ η προηγούμενη διαφήμιση αποτριχωτικών προϊόντων είχε ήδη αρχίσει να κατασκευάζει την ανάγκη. (Barnard History)
Μάλιστα, η Gillette παρουσίαζε το Milady Décolleté ως προϊόν που κυκλοφορούσε «κατόπιν αιτήματος» των γυναικών. Η ίδια ιστορική έρευνα, ωστόσο, επισημαίνει ότι η Gillette αναζητούσε την επέκταση της αγοράς ξυριστικών προϊόντων και ότι η συγκεκριμένη αφήγηση μπορεί να διαβαστεί ως διαφημιστική κατασκευή μιας ήδη υπάρχουσας ζήτησης. (Scribd)
Είναι η κλασική λογική της καταναλωτικής οικονομίας:
πρώτα εντοπίζεται μια πιθανή αγορά, ύστερα ορίζεται το πρόβλημα και τελικά πωλείται η λύση.
Από την «ανάγκη» στην κανονικότητα
Η Gillette δεν έδρασε μόνη της. Το 1915–1916 δημιουργείται μια ολόκληρη διαφημιστική εκστρατεία γύρω από την αφαίρεση της τρίχας στις μασχάλες. Μετά τις διαφημίσεις των X Bazin και Gillette, το Harper’s Bazaar φιλοξενούσε σχεδόν σε κάθε τεύχος διαφημίσεις αποτριχωτικών προϊόντων για περίπου δύο χρόνια. (barnard.edu)
Οι διαφημίσεις αυτές είχαν μια ιδιαίτερη λειτουργία: δεν πουλούσαν μόνο προϊόντα, αλλά παρείχαν οδηγίες συμπεριφοράς. Εξηγούσαν στις γυναίκες πώς να αφαιρούν την τρίχα, γιατί πρέπει να το κάνουν και ποιο κοινωνικό πρόβλημα υποτίθεται ότι λύνουν.
Έτσι, η εμπορική επικοινωνία άρχισε να μετατρέπει μια φυσιολογική σωματική λειτουργία σε αισθητικό έλλειμμα.
Η τρίχα δεν εξαφανίστηκε.
Άλλαξε η ερμηνεία της.
Και μαζί με αυτήν άλλαξε και η σχέση των γυναικών με το σώμα τους.
Η σωματική πειθαρχία
Η Sandra Lee Bartky, στο Femininity and Domination, αναλύει τον τρόπο με τον οποίο η θηλυκότητα παράγεται μέσα από καθημερινές πρακτικές πειθαρχίας του σώματος. Το γυναικείο σώμα καλείται να είναι λείο, απαλό, μικρό, ελεγχόμενο και διαρκώς περιποιημένο.
Η αποτρίχωση εντάσσεται ακριβώς σε αυτή τη διαδικασία. Δεν χρειάζεται πλέον κάποιος να επιβάλει εξωτερικά τον κανόνα. Το υποκείμενο μαθαίνει να αυτοπαρακολουθείται: να ελέγχει αν υπάρχει τρίχα, αν είναι αρκετά λείο το δέρμα, αν το σώμα ανταποκρίνεται στην αισθητική νόρμα.
Εδώ συναντάται η φεμινιστική θεωρία με τη φουκωική έννοια της πειθαρχίας. Η εξουσία δεν λειτουργεί μόνο απαγορεύοντας. Λειτουργεί δημιουργώντας σώματα που πειθαρχούν τα ίδια τον εαυτό τους.
Η αποτρίχωση, επομένως, δεν χρειάζεται να είναι αποτέλεσμα συνειδητού καταναγκασμού για να αποτελεί κοινωνικά έμφυλη πρακτική.
Γιατί η τρίχα του άνδρα δεν αντιμετωπίζεται με τον ίδιο τρόπο;
Η έμφυλη διάσταση γίνεται ακόμη πιο καθαρή όταν συγκρίνουμε τα σώματα.
Η ανδρική τριχοφυΐα μπορεί να αποτελεί σύμβολο ωριμότητας, αρρενωπότητας ή σεξουαλικότητας. Η γυναικεία τριχοφυΐα, αντίθετα, έχει ιστορικά συνδεθεί με την ατημέλητη εμφάνιση, την «αρρενωπότητα» ή την έλλειψη θηλυκότητας.
Η έρευνα των Tiggemann και Kenyon έδειξε ότι η αποτρίχωση ήταν εξαιρετικά διαδεδομένη στις γυναίκες του δείγματός τους και ότι οι λόγοι συνδέονταν σημαντικά με την αντίληψη της θηλυκότητας και της ελκυστικότητας. (Barnard History)
Σε μεταγενέστερη έρευνα των Terry και Braun, η κοινωνική αποδοχή της ανδρικής τριχοφυΐας ήταν πολύ υψηλότερη από εκείνη της γυναικείας. (Βικιπαίδεια)
Δεν είναι, λοιπόν, η τρίχα καθαυτή που αποτελεί πρόβλημα. Είναι το φύλο του σώματος πάνω στο οποίο βρίσκεται.
Η «ελεύθερη επιλογή» μέσα στην αγορά
Εδώ χρειάζεται μια σημαντική διάκριση. Το γεγονός ότι η αποτρίχωση έχει ιστορικά διαμορφωθεί από έμφυλες και εμπορικές νόρμες δεν σημαίνει ότι κάθε γυναίκα που ξυρίζεται στερείται αυτονομίας ή ότι κάθε αποτρίχωση είναι πράξη καταπίεσης.
Μια γυναίκα μπορεί πραγματικά να απολαμβάνει το ξύρισμα. Μπορεί να αισθάνεται πιο άνετα με λείο δέρμα. Μπορεί να το θεωρεί αισθητικά όμορφο. Αυτές οι εμπειρίες είναι πραγματικές.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι άλλο:
πόσο ελεύθερη είναι μια επιλογή όταν η κοινωνική αποδοχή των εναλλακτικών επιλογών είναι άνιση;
Η κοινωνική πίεση γίνεται εμφανής όταν η γυναίκα που δεν αφαιρεί την τρίχα αντιμετωπίζεται ως «ατημέλητη», «βρώμικη», «αντιαισθητική» ή λιγότερο θηλυκή, ενώ ένας άνδρας με αντίστοιχη τριχοφυΐα θεωρείται απολύτως φυσιολογικός.
Η επιλογή, επομένως, υπάρχει. Αλλά υπάρχει μέσα σε ένα κοινωνικό πεδίο άνισων ανταμοιβών και κυρώσεων.
«Αγάπησε το σώμα σου»
Ο καπιταλισμός της ομορφιάς έχει αποδειχθεί εξαιρετικά ευέλικτος. Ακόμη και η αμφισβήτηση της παραδοσιακής νόρμας μπορεί να μετατραπεί σε εμπορικό προϊόν.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Billie, η οποία με το Project Body Hair παρουσίασε το 2018–2019 γυναίκες με ορατή τριχοφυΐα, υποστηρίζοντας ότι μπορούν είτε να κρατούν είτε να αφαιρούν τις τρίχες τους.
Η διαφήμιση, δηλαδή, μετακινείται από το:
«Πρέπει να ξυρίζεσαι»
στο:
«Είσαι ελεύθερη να επιλέξεις — και εμείς θα σου πουλήσουμε το ξυραφάκι.»
Αυτό δεν ακυρώνει την αξία της αναπαράστασης της γυναικείας τριχοφυΐας. Δείχνει όμως πόσο γρήγορα η αγορά μπορεί να ενσωματώσει ακόμη και την αμφισβήτηση των δικών της παλαιότερων προτύπων.
Η τρίχα ως πολιτική του σώματος
Η ιστορία της αποτρίχωσης δείχνει κάτι ευρύτερο για τη σχέση σώματος και εξουσίας. Τα σώματα δεν αξιολογούνται μόνο με βάση τη βιολογία τους. Αξιολογούνται μέσα από κοινωνικούς κανόνες που αλλάζουν ιστορικά και οι οποίοι συχνά συνδέονται με την αγορά.
Η Gillette του 1915 δεν «εφηύρε» την τριχοφυΐα ούτε ήταν η μοναδική δύναμη που δημιούργησε τη σύγχρονη νόρμα. Συνέβαλε όμως σε μια κρίσιμη μετατόπιση: μετέτρεψε την αφαίρεση της γυναικείας τρίχας σε αγορά μαζικής κατανάλωσης και το ξύρισμα σε εμπορικά διαχειρίσιμη πρακτική της θηλυκότητας. (Εθνικό Μουσείο Smithsonian)
Η ιστορία αυτή είναι επομένως λιγότερο μια ιστορία «ομορφιάς» και περισσότερο μια ιστορία κανονικοποίησης.
Η τρίχα υπήρχε πάντα.
Αυτό που δεν υπήρχε πάντα ήταν η ανάγκη να τη θεωρούμε πρόβλημα.
Και κάπου εκεί βρίσκεται η πολιτική της τρίχας: όχι στο αν μια γυναίκα θα ξυριστεί ή όχι, αλλά στο αν θα μπορεί να αφήσει το σώμα της όπως είναι χωρίς να τιμωρείται κοινωνικά γι’ αυτό.
Βασικές πηγές
Susan A. Basow, «The Hairless Ideal: Women and Their Body Hair», Psychology of Women Quarterly (1991).
Sandra Lee Bartky, Femininity and Domination: Studies in the Phenomenology of Oppression (1990).
Kirsten Hansen, Hair or Bare? The History of American Women and Hair Removal, 1914–1934. (Barnard History)
Marika Tiggemann & Sarah J. Kenyon, «The Hairlessness Norm: The Removal of Body Hair in Women», Sex Roles.
Susan A. Basow & Amie C. Braman, «Women and Body Hair: Social Perceptions and Attitudes».
Gareth Terry & Virginia Braun, «To let hair be, or to not let hair be? Gender and body hair removal practices».
Smithsonian Institution, «Hair Removal» — ιστορική τεκμηρίωση για την κυκλοφορία του Milady Décolleté το 1915. (Εθνικό Μουσείο Smithsonian)
