Ποιος είναι τελικά ο «πραγματικός άντρας»;

Τι σημαίνει λοιπόν να είσαι άντρας;

Η ερώτηση μοιάζει αυτονόητη, τόσο που, όταν την ακούν, δυσκολεύονται ακόμη και να την απαντήσουν. Μπερδεύονται: «γιατί μου το ρωτάς αυτό;», «τι ερώτηση είναι τώρα αυτή;». Όμως δεν μπορούν ούτε οι ίδιοι να δώσουν απάντηση. Γιατί πίσω από τη λέξη «ανδρισμός» κρύβεται κάτι πολύ μεγαλύτερο από τη βιολογία. Κρύβεται ένα ολόκληρο σύστημα κοινωνικών προσδοκιών που μαθαίνει στα αγόρια πώς πρέπει να συμπεριφέρονται, τι πρέπει να επιθυμούν, πώς πρέπει να σχετίζονται με τις γυναίκες και, κυρίως, ποια θέση πρέπει να καταλαμβάνουν μέσα στην κοινωνία.

Κανένα αγόρι δεν γεννιέται γνωρίζοντας ότι «οι άντρες δεν κλαίνε». Δεν γνωρίζει ότι πρέπει να είναι δυνατός, κυρίαρχος, ανταγωνιστικός, σεξουαλικά ενεργός ή οικονομικά επιτυχημένος. Δεν γνωρίζει ότι η τρυφερότητα είναι αδυναμία ή ότι η φροντίδα είναι «γυναικεία δουλειά». Αυτά τα μαθαίνει. Και τα μαθαίνει πολύ νωρίς.

«Μην είσαι/κάνεις σαν κορίτσι»

Ένα από τα πρώτα και ισχυρότερα μηνύματα που δέχεται ένα αγόρι είναι ότι πρέπει να απομακρυνθεί από οτιδήποτε θεωρείται «θηλυκό».Μην κλαις. Μην φοβάσαι. Μην είσαι ευαίσθητος. Μην είσαι «μαλθακός». Μην κάνεις σαν κορίτσι.

Η φράση «σαν κορίτσι» χρησιμοποιείται συχνά ως προσβολή. Για να μάθει ένα αγόρι τι σημαίνει να είναι «άντρας», του μαθαίνουμε πρώτα τι σημαίνει να μην είναι γυναίκα. Όχι επειδή αυτά τα χαρακτηριστικά ανήκουν στις γυναίκες, αλλά επειδή η πατριαρχία αποφάσισε να τα χαρακτηρίσει “γυναικεία” και, ως τέτοια, να τα θεωρήσει κατώτερα.

Η ευαισθησία γίνεται γυναικεία. Η φροντίδα γίνεται γυναικεία. Η υποχώρηση γίνεται γυναικεία. Η συναισθηματική έκφραση γίνεται γυναικεία. Και μαζί τους, μια ολόκληρη σειρά από χαρακτηριστικά και συμπεριφορές που η πατριαρχία έχει μάθει να συνδέει με το «θηλυκό».

Και, επομένως, όλα αυτά πρέπει να απορριφθούν.

Έτσι, η αρρενωπότητα κατασκευάζεται μέσα από την απόρριψη του θηλυκού. Ένα αγόρι μαθαίνει όχι μόνο ποια χαρακτηριστικά πρέπει να έχει, αλλά και ποια πρέπει να αποφεύγει.

Πώς κατασκευάζουμε κοινωνικά τον «άντρα»

Πρόκειται για συνεχή κοινωνική εκπαίδευση. Από μικρό, το παιδί μαθαίνει τι αναμένεται από το φύλο του και ποια συμπεριφορά θα του χαρίσει αποδοχή ή, αντίθετα, θα προκαλέσει χλευασμό και απόρριψη. Οι κανόνες αυτοί επαναλαμβάνονται τόσο συχνά, ώστε σταδιακά παύουν να μοιάζουν με κανόνες και αρχίζουν να μοιάζουν με κάτι «φυσικό». Και το μάθημα αυτό δίνεται παντού.

Στο σπίτι, όταν στο αγόρι αγοράζουμε όπλα κι αυτοκίνητα, ενώ στο κορίτσι κούκλες και κουζινάκια. Στο σχολείο, όταν τα αγόρια μαθαίνουν να «μην κλαίνε» και τα κορίτσια να είναι «καλά και ήσυχα». Στις παρέες, όταν η ανδρική αξία μετριέται σε κατακτήσεις, δύναμη και επιτυχία. Στις ταινίες, στις διαφημίσεις, στη μουσική, στα αθλητικά πρότυπα, στα social media και στην πορνογραφία, το ίδιο έμφυλο μήνυμα επανέρχεται ξανά και ξανά, αλλάζοντας μόνο μορφή.

Ο άντρας παρουσιάζεται ως αυτός που κυριαρχεί, διεκδικεί, δεν φοβάται και παίρνει αυτό που θέλει.
Η γυναίκα, αντίθετα, συχνά παρουσιάζεται ως αυτή που πρέπει να είναι όμορφη, διαθέσιμη, επιθυμητή, υπομονετική και υποχωρητική.

Έτσι, η κοινωνία δεν μαθαίνει απλώς στα παιδιά να «συμπεριφέρονται σωστά». Τους μαθαίνει ποια συμπεριφορά έχει αξία ανάλογα με το φύλο τους. Και όσο το ίδιο μήνυμα επαναλαμβάνεται, τόσο πιο εύκολο γίνεται να εσωτερικευθεί, μέχρι το αγόρι να αρχίσει να ρυθμίζει μόνο του τη συμπεριφορά του, για να αποδείξει ότι είναι «αρκετά άντρας».

Και κάπως έτσι ο άντρας μαθαίνει να επιτηρεί τον εαυτό του

Το σύστημα δεν χρειάζεται να βρίσκεται διαρκώς απέναντί του. Κάποια στιγμή ο άντρας έχει εσωτερικεύσει τους κανόνες. Αρχίζει να ελέγχει μόνος του αν είναι αρκετά δυνατός. Αν είναι αρκετά επιτυχημένος. Αν έχει αρκετές γυναίκες. Αν έχει αρκετά χρήματα. Αν δείχνει αρκετά σκληρός.

Δεν χρειάζεται πλέον κάποιος να του πει ότι απέτυχε να ανταποκριθεί στο πρότυπο. Το γνωρίζει ο ίδιος και συγκρίνει διαρκώς τον εαυτό του με αυτό που έχει μάθει ότι πρέπει να είναι. Η αποδοχή, ο σεβασμός και η αυτοεκτίμησή του μπορούν έτσι να συνδεθούν με το πόσο καλά ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις του ανδρισμού. Όσο περισσότερο αισθάνεται ότι πλησιάζει το πρότυπο, τόσο πιο «αρκετός» νιώθει. Όταν απομακρύνεται από αυτό, μπορεί να βιώσει την απόσταση ως προσωπική ανεπάρκεια.

Και όταν νιώθει ότι αποτυγχάνει, δεν σκέφτεται απαραίτητα «αποτυγχάνω ως άνθρωπος», αλλά «αποτυγχάνω ως άντρας».

Αυτό είναι ένα από τα πιο ισχυρά εργαλεία της έμφυλης κοινωνικοποίησης: η μετατροπή κοινωνικών κανόνων σε προσωπική ταυτότητα. Όταν ένας κοινωνικά κατασκευασμένος ρόλος γίνεται μέτρο της προσωπικής αξίας, η αμφισβήτησή του δεν μοιάζει πλέον με ελευθερία· μοιάζει με απειλή για το ίδιο το άτομο.

Οι άντρες δεν είναι απλώς αποδέκτες. Γίνονται και αναπαραγωγοί

Φτάνουμε λοιπόν σε ένα κρίσιμο σημείο αυτής της διαδικασίας. Οι άντρες δεν γεννιούνται πατριαρχικοί. Όμως μεγαλώνουν μέσα στην πατριαρχία και μαθαίνουν, συνειδητά ή ασυνείδητα, να αναπαράγουν τους κανόνες της.

Το κάνουν όταν γελούν με τον φίλο που εκφράζει συναίσθημα. Όταν επιβραβεύουν τον άντρα που «έριξε» τις περισσότερες γυναίκες. Όταν θεωρούν φυσιολογικό να ελέγχει κάποιος τη σύντροφό του. Όταν λένε σε ένα αγόρι να «γίνει άντρας» αντί να του επιτρέψουν να φοβηθεί. Όταν χρησιμοποιούν τη γυναικεία σεξουαλικότητα ως μέτρο ανδρικού κύρους. Όταν η παρέα επιβραβεύει την επιθετικότητα και χλευάζει την ευαισθησία.

Δεν χρειάζεται μάλιστα να το κάνουν πάντα συνειδητά. Πολλές από αυτές τις συμπεριφορές έχουν γίνει τόσο κανονικοποιημένες, ώστε παρουσιάζονται ως αστείο, ως «αντρική πλάκα», ως φυσιολογική συμπεριφορά ή απλώς ως ο τρόπος με τον οποίο «είναι οι άντρες».

Έτσι, η πατριαρχία αναπαράγεται όχι μόνο μέσα από τους θεσμούς, αλλά και μέσα από τις καθημερινές σχέσεις, τις παρέες, τις συζητήσεις και τις μικρές, φαινομενικά ασήμαντες συμπεριφορές. Ο ένας άντρας μαθαίνει στον άλλον πώς πρέπει να είναι άντρας.

Ο «σωστός» άντρας πρέπει να είναι δυνατός

Το κυρίαρχο πρότυπο ανδρισμού έχει συγκεκριμένα χαρακτηριστικά.

Δύναμη. Αυτοπεποίθηση. Αυτονομία. Ανταγωνιστικότητα. Επιτυχία. Οικονομική ισχύ. Σεξουαλική επιτυχία. Κυριαρχία. Συναισθηματικό έλεγχο.

Κανένα από αυτά τα χαρακτηριστικά δεν είναι από μόνο του προβληματικό. Το πρόβλημα αρχίζει όταν μετατρέπονται σε υποχρεωτικές προϋποθέσεις ανδρικής αξίας. Όταν ένας άντρας πρέπει να είναι δυνατός επειδή δεν του επιτρέπεται να είναι ευάλωτος. Όταν πρέπει να είναι επιτυχημένος επειδή η αποτυχία τον κάνει «λίγο». Όταν πρέπει να είναι σεξουαλικά ενεργός επειδή οι κατακτήσεις λειτουργούν ως απόδειξη ανδρισμού. Όταν πρέπει να κυριαρχεί επειδή η υποχώρηση έχει ταυτιστεί με αδυναμία.

Τότε χαρακτηριστικά που θα μπορούσαν να είναι απλώς ανθρώπινες επιλογές παύουν να είναι επιλογές. Γίνονται απαιτήσεις. Και όταν η αξία ενός άντρα συνδέεται με το πόσο καλά ανταποκρίνεται σε αυτές, η δύναμη μετατρέπεται εύκολα σε ανάγκη για έλεγχο, επιβολή και κυριαρχία πάνω στους άλλους.

Όταν τα προβλήματα παρουσιάζονται ως προνόμια

Πολλά από τα χαρακτηριστικά που παράγει αυτό το μοντέλο παρουσιάζονται ως θετικά.

Η ζήλια παρουσιάζεται ως ενδιαφέρον. Η κτητικότητα ως προστατευτικότητα. Ο έλεγχος ως φροντίδα. Η επιμονή απέναντι σε μια γυναίκα που λέει «όχι» ως «ρομαντική διεκδίκηση». Η επιθετικότητα ως δυναμισμός. Η συναισθηματική αποστασιοποίηση ως ψυχραιμία. Η άρνηση της ευαλωτότητας ως δύναμη.

Έτσι, το πρόβλημα δεν είναι μόνο ότι υπάρχουν τοξικές συμπεριφορές. Είναι ότι τους έχουμε αλλάξει όνομα.

Μια συμπεριφορά που, αν την απογυμνώσεις από το φύλο, θα αναγνωρίζαμε εύκολα ως ελεγκτική, επιθετική ή καταπιεστική, αποκτά διαφορετική αντιμετώπιση όταν παρουσιάζεται ως μέρος του «ανδρικού ρόλου». Η ίδια πράξη μπορεί να θεωρηθεί «πάθος» όταν προέρχεται από έναν άντρα, «δυναμικότητα» αντί για επιθετικότητα, «προστασία» αντί για έλεγχο.

Όταν μια συμπεριφορά παρουσιάζεται ως φυσιολογική ή ακόμη και επιθυμητή, παύουμε να εξετάζουμε τι προκαλεί στον άνθρωπο που βρίσκεται απέναντί μας. Η γυναίκα καλείται να ανεχτεί συμπεριφορές που έχουν βαφτιστεί «αντρικές» αντί να τις αναγνωρίσει ως αυτό που πραγματικά είναι.

Με αυτόν τον τρόπο, η κοινωνία δεν νομιμοποιεί μόνο συγκεκριμένες συμπεριφορές. Νομιμοποιεί και την εξουσία που αυτές οι συμπεριφορές μπορούν να ασκήσουν πάνω στις γυναίκες.

Και όταν μια προβληματική συμπεριφορά βαφτίζεται με έναν θετικό όρο, γίνεται πολύ πιο εύκολο να θεωρηθεί φυσιολογική, αποδεκτή ή ακόμη και επιθυμητή.

Και ποιον εξυπηρετεί τελικά αυτός ο ανδρισμός;

Εδώ πρέπει να επιστρέψουμε στην πατριαρχία. Γιατί ο ανδρισμός δεν είναι ένας ουδέτερος ρόλος. Διαμορφώνεται μέσα σε μια κοινωνία όπου άντρες και γυναίκες δεν έχουν ιστορικά την ίδια θέση και την ίδια εξουσία. Όταν η κοινωνία μαθαίνει στους άντρες να διεκδικούν χώρο και στις γυναίκες να τον παραχωρούν, δεν μιλάμε απλώς για διαφορετικούς ρόλους. Μιλάμε για κατανομή εξουσίας.

Όταν ο άντρας θεωρεί αυτονόητο ότι η γνώμη του πρέπει να ακούγεται περισσότερο, ότι η σύντροφός του πρέπει να προσαρμόζεται, ότι η φροντίδα του σπιτιού είναι κυρίως γυναικεία υπόθεση ή ότι η σεξουαλική του επιθυμία έχει μεγαλύτερη βαρύτητα, τότε ο ανδρισμός λειτουργεί ως κοινωνικό προνόμιο.

Το προνόμιο αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άντρας ζει μια ζωή χωρίς δυσκολίες ή ότι έχει συνειδητή επίγνωση της θέσης που του δίνει η κοινωνία. Σημαίνει ότι, σε μια πατριαρχική κοινωνία, υπάρχουν πράγματα που θεωρούνται πιο αυτονόητα για έναν άντρα απ’ ό,τι για μια γυναίκα: να μιλήσει χωρίς να χαρακτηριστεί επιθετικός, να διεκδικήσει χωρίς να θεωρηθεί «δύσκολος», να δώσει προτεραιότητα στην καριέρα του χωρίς να αμφισβητηθεί ως άνθρωπος που δεν φροντίζει αρκετά τους άλλους, να περιμένει ότι κάποια άλλη θα αναλάβει το μεγαλύτερο μέρος της φροντίδας και της συναισθηματικής εργασίας.

Και το πιο σημαντικό είναι ότι αυτά τα προνόμια συχνά περνούν απαρατήρητα ακριβώς επειδή παρουσιάζονται ως φυσιολογικά. Δεν εμφανίζονται ως ένα επίσημο δικαίωμα που κάποιος παραχωρεί στον άντρα. Εμφανίζονται ως «έτσι είναι τα πράγματα», ως προσωπική επιλογή, ως διαφορετικός χαρακτήρας ή ως «φυσική» διαφορά ανάμεσα στα δύο φύλα.Έτσι λειτουργεί η πατριαρχία: δεν χρειάζεται κάθε άντρας να απαιτεί συνειδητά περισσότερη εξουσία. Αρκεί να μεγαλώνει σε μια κοινωνία που του μαθαίνει ότι είναι φυσιολογικό να την έχει.

Η πατριαρχία δεν λέει απλώς στους άντρες «να είστε δυνατοί». Τους μαθαίνει ότι η δύναμή τους μπορεί να μεταφράζεται σε περισσότερο λόγο, περισσότερο χώρο, περισσότερη ελευθερία και, τελικά, περισσότερη εξουσία πάνω στις γυναίκες.

Κάπου εκεί ο «ανδρισμός» παύει να είναι απλώς ένα σύνολο χαρακτηριστικών. Γίνεται ένας τρόπος με τον οποίο οργανώνονται οι σχέσεις ανάμεσα στα φύλα.

Το κόστος πληρώνουν και οι γυναίκες και οι άντρες

Όταν ένας κοινωνικός ρόλος μετατρέπεται σε κανόνα για το πώς πρέπει να υπάρχει ένας άνθρωπος, οι συνέπειές του δεν περιορίζονται σε εκείνον που τον ακολουθεί. Ο τρόπος με τον οποίο ορίζουμε τον «άντρα» επηρεάζει αναπόφευκτα και τις σχέσεις του με τους ανθρώπους γύρω του.

Για τους άντρες, το κόστος είναι και η ανάγκη να ανταποκρίνονται διαρκώς σε αυτόν τον ρόλο. Για τις γυναίκες, όμως, οι συνέπειες παίρνουν μια διαφορετική μορφή: όταν ο ανδρισμός συνδέεται με την κυριαρχία και το δικαίωμα επιβολής, μετατρέπει τη σχέση ανάμεσα στα δύο φύλα σε σχέση εξουσίας.

Η γυναίκα δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως ένας ισότιμος άνθρωπος απέναντι στον άντρα, αλλά ως κάποια που οφείλει να προσαρμοστεί στον δικό του ρόλο: να τον αφήσει να αποφασίζει, να μην τον κάνει να αισθάνεται «λίγος», να αποδέχεται την ανάγκη του για επιβεβαίωση, να υποχωρεί όταν εκείνος θεωρεί ότι πρέπει να έχει τον τελευταίο λόγο.

Και αυτό δεν αφορά μόνο τις ακραίες μορφές βίας ή ελέγχου. Μπορεί να εμφανίζεται μέσα στις πιο καθημερινές και κανονικοποιημένες σχέσεις: ποιος παίρνει τις αποφάσεις, ποιος έχει τον τελευταίο λόγο, ποιος αναμένεται να κάνει πίσω, ποιος θεωρείται ότι δικαιούται περισσότερο ελεύθερο χρόνο, ποιανού η καριέρα θεωρείται προτεραιότητα, ποιος αναλαμβάνει αυτονόητα τη φροντίδα.

Έτσι, η ιδέα του «άντρα που πρέπει να έχει το πάνω χέρι» μεταφέρεται μέσα στις σχέσεις και επηρεάζει το πόσο ελεύθερη μπορεί να είναι η γυναίκα μέσα σε αυτές. Ο ανδρισμός δεν αφορά μόνο το πώς βλέπει ένας άντρας τον εαυτό του, αλλά και το πώς μαθαίνει να βλέπει τη θέση των γυναικών απέναντί του.

Όσο περισσότερο η ανδρική αξία συνδέεται με την κυριαρχία, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να υπάρξει ισότιμη σχέση. Γιατί η ισότητα προϋποθέτει ότι κανείς δεν χρειάζεται να είναι από πάνω για να έχει αξία. Κάτι που έρχεται σε ευθεία σύγκρουση με το πατριαρχικό πρότυπο.

Ένας ανδρισμός που χρειάζεται την κυριαρχία για να επιβεβαιωθεί δεν περιορίζει μόνο τον άντρα που τον υπηρετεί. Περιορίζει και τη γυναίκα που καλείται να σταθεί απέναντί του.

Τι σημαίνει, λοιπόν, πραγματικά «άντρας»;

Ίσως η πιο ριζοσπαστική απάντηση είναι ότι δεν υπάρχει ένας τρόπος να είσαι άντρας.

Η λέξη «άντρας» περιγράφει μια ταυτότητα, όχι ένα εγχειρίδιο συμπεριφοράς. Δεν μπορεί να υπάρχει ένας ενιαίος τρόπος να σκέφτεσαι, να αγαπάς, να εκφράζεσαι, να επιθυμείς ή να υπάρχεις και αυτός να αποτελεί την απόδειξη της ανδρικής σου ταυτότητας.

Άλλωστε, οι ίδιοι οι άντρες διαφέρουν μεταξύ τους όσο διαφέρει κάθε άνθρωπος από τον άλλο. Υπάρχουν άντρες τρυφεροί και άντρες ντροπαλοί, άντρες εκδηλωτικοί και άντρες εσωστρεφείς, άντρες που αγαπούν τη φροντίδα και άντρες που δεν την έχουν ως προτεραιότητα. Κανένα από αυτά τα χαρακτηριστικά δεν τους κάνει περισσότερο ή λιγότερο άντρες.

Και η έννοια του «άντρα» δεν σταματά εκεί που τελειώνει το πατριαρχικό πρότυπο. Υπάρχουν άντρες που δεν ταιριάζουν στην παραδοσιακή εικόνα της αρρενωπότητας, όπως υπάρχουν τρανς άντρες που δεν χρειάζεται να χωρούν σε κανένα προκαθορισμένο πρότυπο για να είναι άντρες. Υπάρχουν επίσης άνθρωποι που δεν αυτοπροσδιορίζονται μέσα στις παραδοσιακές έμφυλες κατηγορίες και αμφισβητούν την ίδια την απαίτηση να χωράμε όλοι σε αυστηρά δίπολα.

Γι' αυτό το ερώτημα «τι σημαίνει να είσαι άντρας;» δεν έχει μία απάντηση που πρέπει όλοι να αποδεχτούμε. Και ίσως αυτή ακριβώς η απουσία μίας μοναδικής απάντησης να είναι η πιο ελεύθερη από όλες. Γιατί όταν κανείς δεν έχει το δικαίωμα να αποφασίσει εκ των προτέρων τι πρέπει να είναι ένας άντρας, τότε ο άντρας δεν χρειάζεται να αποδείξει την ταυτότητά του μέσα από έναν ρόλο. Μπορεί απλώς να υπάρχει μέσα σε αυτήν.

Πώς σταματάμε να το αναπαράγουμε;

Η αλλαγή δεν μπορεί να περιοριστεί στο να πούμε στους άντρες «να γίνουν καλύτεροι».
Πρέπει να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο μεγαλώνουμε τα παιδιά. Να σταματήσουμε να επιβραβεύουμε την επιθετικότητα ως ανδρικό προσόν. Να επιτρέψουμε στα αγόρια να εκφράζουν φόβο, θλίψη και τρυφερότητα. Να μοιράσουμε τη φροντίδα και την οικιακή εργασία ως ανθρώπινη ευθύνη και όχι ως γυναικεία υποχρέωση.

Να μιλήσουμε στα παιδιά για συναίνεση, όρια και σεβασμό πριν μάθουν να τα αντιμετωπίζουν ως εμπόδια. Να αμφισβητήσουμε τα σεξιστικά αστεία αντί να γελάμε μαζί τους. Να σταματήσουμε να χρησιμοποιούμε τη γυναικεία υποτίμηση ως τρόπο επιβεβαίωσης της ανδρικής ταυτότητας.

Και οι άντρες πρέπει να συμμετέχουν ενεργά σε αυτή την αλλαγή. Να αμφισβητούν τους φίλους τους. Να μιλούν όταν ακούν σεξιστικές αντιλήψεις. Να μην θεωρούν «ανδρική υπόθεση» όσα συμβαίνουν στις παρέες τους. Να καταλάβουν ότι η σιωπή δεν είναι ουδετερότητα όταν το σύστημα λειτουργεί υπέρ τους.Γιατί η πατριαρχία δεν αναπαράγεται μόνο όταν ένας άντρας ασκεί βία.

Αναπαράγεται και όταν οι υπόλοιποι άντρες βλέπουν, καταλαβαίνουν και επιλέγουν να μη μιλήσουν.

Δεν χρειαζόμαστε «πιο σωστούς άντρες»- Χρειαζόμαστε το τέλος της πατριαρχίας

Η αποδόμηση του ανδρισμού δεν σημαίνει να βρούμε μια «καλύτερη» εκδοχή του άντρα. Σημαίνει να καταρρίψουμε τον πατριαρχικό ρόλο που του έχει επιβληθεί και να αμφισβητήσουμε την εξουσία που τον συνοδεύει.

Γιατί ο ανδρισμός δεν χρειάζεται να αποδεικνύεται μέσα από την κυριαρχία. Η ανδρική ταυτότητα δεν χρειάζεται την υποταγή των γυναικών για να έχει αξία. Και οι γυναίκες δεν χρειάζεται να πληρώνουν το τίμημα ενός ρόλου που δεν επέλεξαν και μιας ιεραρχίας που δεν δημιούργησαν.

Η αλλαγή, λοιπόν, δεν βρίσκεται στο να κάνουμε την πατριαρχία λίγο πιο ανεκτική, λίγο πιο ευγενική ή λίγο πιο «σύγχρονη». Βρίσκεται στο να αμφισβητήσουμε τη βάση της.

Δεν αγωνιζόμαστε για έναν πιο ευγενικό πατριάρχη. Χρειαζόμαστε το τέλος της πατριαρχίας!