Η απελευθέρωση και ο νόμος που παρέμεινε
Το ανεστραμμένο ροζ τρίγωνο στις στολές των ναζιστικών στρατοπέδων χαρακτήριζε κρατουμένους που οι αρχές είχαν κατατάξει ως ομοφυλόφιλους. Η δίωξη στηριζόταν στην παράγραφο 175 του γερμανικού Ποινικού Κώδικα, η οποία ποινικοποιούσε τις σεξουαλικές σχέσεις μεταξύ ανδρών ήδη από το 1871. Το 1935 οι ναζί διεύρυναν δραστικά το πεδίο της. Στη δική τους ιδεολογία, οι ομοφυλόφιλοι άνδρες απειλούσαν την αναπαραγωγή και την ισχύ του γερμανικού έθνους.
Μετά τον πόλεμο, η ποινικοποίηση συνεχίστηκε. Η Δυτική Γερμανία διατήρησε τη ναζιστική εκδοχή του νόμου μέχρι τη μεταρρύθμιση του 1969. Άνδρες που εξέτιαν σχετικές ποινές παρέμειναν στη φυλακή και άλλοι διώχθηκαν εκ νέου. Δεν επρόκειτο για αυτόματη επαναφυλάκιση όλων όσοι είχαν φορέσει ροζ τρίγωνο, αλλά για συνέχιση ενός συστήματος που μπορούσε να τους οδηγήσει ξανά ενώπιον της δικαιοσύνης.
Οι τόποι στους οποίους κατέληξαν αποκτούν έτσι ιδιαίτερη σημασία. Το σπίτι μπορούσε να προσφέρει οικογενειακή στήριξη χωρίς κρατική αναγνώριση. Μια νέα χώρα μπορούσε να επιτρέψει μια σχέση και μια καθημερινότητα, ενώ η δημόσια μαρτυρία παρέμενε δύσκολη.
Αυστρία: η επιστροφή του Josef Kohout στη Βιέννη
Ο Josef Kohout επέζησε του Sachsenhausen και του Flossenbürg. Την άνοιξη του 1945 διέφυγε από πορεία θανάτου μαζί με άλλους Αυστριακούς κρατουμένους. Μετά τον πόλεμο έμεινε προσωρινά στην αδελφή του στο Λιντς και στη συνέχεια επέστρεψε στη μητέρα του στη Βιέννη.
Η διαδρομή του οδηγούσε πίσω στην οικογένεια και στις σπουδές που είχαν διακοπεί. Προσπάθησε να συνεχίσει στο πανεπιστήμιο, όμως οι τραυματικές αναμνήσεις τον εμπόδισαν να ολοκληρώσει την προσπάθεια. Παράλληλα, αποκλειόταν από τις αποζημιώσεις που προσφέρονταν σε άλλους επιζώντες.
Ο Kohout έζησε στην Αυστρία και είχε σύντροφο τον Wilhelm Kröpfl. Πέθανε το 1994. Η ιστορία του καταγράφηκε από τον Hanns Neumann και δημοσιεύτηκε το 1972 με το ψευδώνυμο Heinz Heger, στο βιβλίο που έγινε γνωστό ως The Men with the Pink Triangle.
Η επιστροφή στη Βιέννη τού επέτρεψε να ξαναβρεθεί κοντά στους δικούς του ανθρώπους. Το τραύμα και η απουσία αποζημίωσης, ωστόσο, παρέμειναν μέρος της μεταπολεμικής του ζωής.
Γαλλία: η νέα πατρίδα του Rudolf Brazda
Ο Rudolf Brazda είχε γεννηθεί στη Γερμανία σε οικογένεια τσεχικής καταγωγής. Μετά την πρώτη καταδίκη του για σχέσεις με άνδρες απελάθηκε στην Τσεχοσλοβακία. Συνελήφθη ξανά και το 1942 μεταφέρθηκε στο Buchenwald, όπου φορούσε ροζ τρίγωνο.
Όταν απελευθερώθηκε το στρατόπεδο το 1945, ακολούθησε έναν φίλο στην Αλσατία της Γαλλίας. Εκεί εγκαταστάθηκε και δημιούργησε τη μεταπολεμική του ζωή. Γνώρισε τον Édouard Mayer, που έγινε σύντροφός του, και απέκτησε γαλλική υπηκοότητα το 1960.
Η μετακίνηση στη Γαλλία υπήρξε μια νέα αρχή, αλλά η ιστορία της κράτησής του παρέμεινε για δεκαετίες έξω από τη δημόσια συζήτηση. Μόλις το 2008, με αφορμή το μνημείο στο Βερολίνο για τους ομοφυλόφιλους που διώχθηκαν από τους ναζί, αποφάσισε να μιλήσει δημόσια.
Πέθανε στο Bantzenheim της Αλσατίας το 2011, σε ηλικία 98 ετών. Η ζωή του στη Γαλλία και η προηγούμενη διαδρομή του αποτυπώνονται στην εξουσιοδοτημένη βιογραφία Itinéraire d’un triangle rose και στην αρχειακή μελέτη του Alexander Zinn Das Glück kam immer zu mir.
Γερμανία: ο Karl Gorath επέστρεψε και φυλακίστηκε ξανά
Η μεταπολεμική πορεία του Karl Gorath καταγράφεται με συγκεκριμένες ημερομηνίες στους αρχειακούς φακέλους που συγκέντρωσε ο Jörg Hutter. Απελευθερώθηκε στο Ebensee της Αυστρίας στις 6 Μαΐου 1945 και επέστρεψε στο Bremerhaven της Γερμανίας στις 22 Ιουλίου.
Τον Μάρτιο του 1946 συνελήφθη ξανά. Ακολούθησαν διαδοχικές δικαστικές διαδικασίες και τελική πενταετής καταδίκη τον Φεβρουάριο του 1947. Αποφυλακίστηκε στις 11 Απριλίου 1951.
Η νέα κράτηση ακολουθήθηκε από μακρόχρονη οικονομική δυσκολία και απορρίψεις αιτημάτων αποζημίωσης. Το 1958 δήλωνε άνεργος από το 1953, ανίκανος για βαριά σωματική εργασία και σε σοβαρή οικονομική ανάγκη. Το 1980 απορρίφθηκε και η συνταξιοδοτική του διεκδίκηση. Η απόφαση αντιμετώπιζε την κράτησή του μέσα από τις καταδίκες για σεξουαλικά αδικήματα και όχι ως αναγνωρισμένη ναζιστική δίωξη.
Τελικά έλαβε εφάπαξ βοήθεια το 1989 και περιοδική παροχή το 1990 μέσω ειδικού μηχανισμού της Βρέμης. Η υποστήριξη ήρθε έπειτα από δεκαετίες απορρίψεων. Πέθανε στο διαμέρισμά του στο Bremerhaven το 2003.
Για τον Gorath, η επιστροφή στη Γερμανία σήμαινε νέα φυλάκιση και έναν αγώνα για αποκατάσταση που συνεχίστηκε μέχρι τα βαθιά γεράματα.
Gallus Stark: επτά ακόμη χρόνια κράτησης και επιστροφή στο Tübingen
Ο Gallus Stark, κρατούμενος με ροζ τρίγωνο στο Ravensbrück, είχε εξαναγκαστεί από τους SS να εργαστεί στο κρεματόριο. Η εργασία αυτή έγινε η βάση μιας νέας καταδίκης μετά τον πόλεμο.
Το 1948 σοβιετικό στρατοδικείο την αντιμετώπισε ως συνέργεια στα ναζιστικά εγκλήματα. Ακολούθησαν επτά χρόνια σε σοβιετικό στρατόπεδο εργασίας. Απελευθερώθηκε το 1955 και εγκαταστάθηκε στο Tübingen της Δυτικής Γερμανίας, όπου εργάστηκε ως βοηθός κηπουρού μέχρι τον θάνατό του το 1970.
Η περίπτωση, τεκμηριωμένη από το Μνημείο Ravensbrück, αφορά διαφορετικό μηχανισμό μεταπολεμικής αδικίας. Η νέα καταδίκη του αφορούσε την καταναγκαστική εργασία στο κρεματόριο και δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως καταδίκη για ομοφυλοφιλία.
Pierre Seel: επιστροφή στη Γαλλία και δεκαετίες σιωπής
Ο Pierre Seel ανήκει στην ιστορία των ομοφυλόφιλων επιζώντων, με μια αναγκαία διευκρίνιση: στο Schirmeck φορούσε μπλε διακριτικό και όχι ροζ τρίγωνο.
Μετά την κράτηση και την αναγκαστική στρατολόγησή του στον γερμανικό στρατό επέστρεψε στη Γαλλία. Παντρεύτηκε γυναίκα και απέκτησε παιδιά, ενώ αργότερα χώρισε. Για δεκαετίες έκρυβε τη σεξουαλικότητα και την εμπειρία του, υπό το βάρος της οικογενειακής και κοινωνικής πίεσης.
Το 1981 κατέθεσε ανώνυμα τη μαρτυρία του και το 1982 μίλησε δημόσια με το όνομά του. Στις αρχές της δεκαετίας του 1990 έλαβε πληρωμή για καταναγκαστική εργασία και αναγκαστική στρατιωτική υπηρεσία, χωρίς αναγνώριση της σεξουαλικότητάς του ως λόγου δίωξης. Το 2003 αναγνωρίστηκε ως θύμα του Ολοκαυτώματος από τον Διεθνή Οργανισμό Μετανάστευσης.
Έζησε τα τελευταία χρόνια με τον σύντροφό του Éric Feliu και πέθανε στην Τουλούζη το 2005.
Οι διαδρομές που γνωρίζουμε και τα κενά που παραμένουν
Η Αυστρία, η Γερμανία και η Γαλλία εμφανίζονται σε αυτές τις ονομαστικά τεκμηριωμένες ζωές. Δεν αποτελούν πλήρη κατάλογο των χωρών στις οποίες κατέληξαν όλοι οι επιζώντες του ροζ τριγώνου. Οι πηγές που εξετάζονται εδώ δεν επιτρέπουν να υπολογιστεί πόσοι παρέμειναν στον τόπο τους ή πόσοι μετανάστευσαν.
Για να τεκμηριωθεί οποιαδήποτε άλλη χώρα προορισμού, χρειάζονται στοιχεία που να συνδέουν συγκεκριμένο πρόσωπο, κράτηση ως ομοφυλόφιλου και μεταπολεμική εγκατάσταση. Οι γενικές διαδρομές επιζώντων του Ολοκαυτώματος προς τις ΗΠΑ, το Ισραήλ ή άλλες χώρες δεν αρκούν από μόνες τους.
Στις γνωστές περιπτώσεις, η επιστροφή στην καθημερινότητα συνυπήρχε με το τραύμα, τη σιωπή, την οικονομική δυσκολία και, ορισμένες φορές, τη νέα κράτηση. Οι προσωπικές μαρτυρίες και οι δικαστικοί φάκελοι καταγράφουν πόσο χρόνο χρειάστηκε για να μπορέσουν οι επιζώντες να μιλήσουν και να διεκδικήσουν αναγνώριση.
Βιβλιογραφία και πηγές
Heinz Heger, Die Männer mit dem rosa Winkel, Merlin Verlag, 1972. Αγγλική έκδοση: The Men with the Pink Triangle, μετάφραση David Fernbach, Haymarket Books, 2023. Μαρτυρία του Josef Kohout, καταγεγραμμένη από τον Hanns Neumann. Για τη μεταπολεμική επιστροφή στο Λιντς και στη Βιέννη, συμπληρωματικά: Grace Shaffer, «Josef Kohout», Pink Triangle Legacies Project. www.pinktrianglelegacies.org
Rudolf Brazda και Jean Luc Schwab, Itinéraire d’un triangle rose, Florent Massot, 2010. Εξουσιοδοτημένη βιογραφία της δίωξης και της μετέπειτα ζωής του στη Γαλλία. Για την εγκατάσταση στην Αλσατία, τον σύντροφο και τη γαλλική υπηκοότητα, συμπληρωματικά: «Rudolf Brazda», Pink Triangle Legacies Project. mh-stiftung.de
Alexander Zinn, Das Glück kam immer zu mir: Rudolf Brazda. Das Überleben eines Homosexuellen im Dritten Reich, Campus Verlag, 2011. Βιογραφική και αρχειακή μελέτη. Σελίδα του εκδότη. www.campus.de
Jörg Hutter, Chronologie der Verfolgung des Bremer Rosa Winkel Häftlings Karl Gorath. Χρονολογία με παραπομπές στους δικαστικούς, αποζημιωτικούς και συνταξιοδοτικούς φακέλους. Τεκμηριώνει την επιστροφή, τη νέα κράτηση, τις απορρίψεις και τις οικονομικές παροχές του 1989 και του 1990. www.joerg-hutter.de
Μνημείο Ravensbrück, A Few Barracks Further. Ενότητες για τον Gallus Stark και «Life after imprisonment and ongoing discrimination». Για τη σοβιετική καταδίκη, την απελευθέρωση του 1955 και την εγκατάσταση στο Tübingen. einigebarackenweiter.ravensbrueck-sbg.de
Pierre Seel, σε συνεργασία με τον Jean Le Bitoux, Moi, Pierre Seel, déporté homosexuel, Calmann Lévy, 1994. Αγγλική έκδοση: I, Pierre Seel, Deported Homosexual: A Memoir of Nazi Terror, Basic Books, 1995. Για τη μεταπολεμική ζωή, την αναγνώριση και την Τουλούζη, συμπληρωματικά: Danny Bean, «Pierre Seel», Pink Triangle Legacies Project. www.pinktrianglelegacies.org
United States Holocaust Memorial Museum, «Paragraph 175 and the Nazi Campaign against Homosexuality» και «Gay Men under the Nazi Regime». Για τη νομοθεσία, τη δίωξη και τη συνέχιση της ποινικοποίησης μετά το 1945. encyclopedia.ushmm.org
W. Jake Newsome, Pink Triangle Legacies: Coming Out in the Shadow of the Holocaust, Cornell University Press, 2022. Για τη μεταπολεμική σιωπή και τη διεκδίκηση δημόσιας αναγνώρισης. Παρουσίαση του βιβλίου.
