Το βασικό λάθος σε μεγάλο μέρος της δημόσιας συζήτησης είναι η αντίληψη ότι η πατριαρχία αποτελεί ένα «παλιό σύστημα» που υποχωρεί αυτόματα όσο οι κοινωνίες εκσυγχρονίζονται. Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη. Η πατριαρχία δεν εξαφανίζεται· προσαρμόζεται, μεταλλάσσεται και αναπαράγεται μέσα στην καθημερινότητα, ακόμη και σε κοινωνίες που αυτοπροσδιορίζονται ως σύγχρονες, δημοκρατικές και προοδευτικές.
Η γυναικοκτονία δεν εμφανίζεται ξαφνικά ούτε αποτελεί ένα μεμονωμένο γεγονός, αποκομμένο από το κοινωνικό περιβάλλον. Είναι η ακραία και θανατηφόρα εκδήλωση μιας έμφυλης βίας που έχει προηγουμένως καλλιεργηθεί μέσα από σχέσεις ελέγχου, ανισότητες, σεξισμό, στερεότυπα και την αντίληψη ότι το γυναικείο σώμα, η ζωή και οι επιλογές μπορούν να ελέγχονται. Πριν από την κορυφή της πυραμίδας υπάρχει μια ολόκληρη βάση συμπεριφορών που συχνά βαφτίζονται «αστεία», «υπερβολές», «παρεξηγήσεις» ή «έτσι είναι οι άντρες».
Και εδώ βρίσκεται ένα από τα δυσκολότερα σημεία της συζήτησης: η έμφυλη βία δεν αφορά αποκλειστικά εκείνους που ασκούν άμεσα βία. Αφορά και το κοινωνικό περιβάλλον που επιτρέπει στον σεξισμό να κανονικοποιείται, στον μισογυνισμό να περνά απαρατήρητος και στα θύματα να αμφισβητούνται. Αφορά, επίσης, την αδυναμία πολλών ανδρών να αναγνωρίσουν την ύπαρξη της πατριαρχίας ή να εξετάσουν κριτικά τον τρόπο με τον οποίο οι ίδιοι συμμετέχουν —άμεσα ή έμμεσα— στην αναπαραγωγή των έμφυλων στερεοτύπων.
«All Men»
Το «All Men» —«όλοι οι άνδρες»— όταν χρησιμοποιείται από φεμινιστικά κινήματα δεν σημαίνει ότι όλοι οι άνδρες είναι βιαστές, κακοποιητές ή γυναικοκτόνοι. Δεν αποτελεί συλλογική ποινική κατηγορία. Αναφέρεται σε κάτι διαφορετικό: στη θέση των ανδρών μέσα σε μια κοινωνία όπου οι έμφυλες ανισότητες δεν δημιουργούνται από μεμονωμένα άτομα, αλλά αναπαράγονται μέσα από θεσμούς, κοινωνικούς κανόνες, στερεότυπα και καθημερινές συμπεριφορές.
Για μια γυναίκα, όμως, η επιφυλακτικότητα απέναντι σε έναν άγνωστο άνδρα δεν αποτελεί θεωρητική άσκηση. Είναι συχνά μηχανισμός αυτοπροστασίας. Δεν μπορεί να γνωρίζει εκ των προτέρων ποιος είναι ασφαλής και ποιος όχι. Γι’ αυτό και η εμπειρία της έμφυλης βίας διαμορφώνει συμπεριφορές που ένας άνδρας μπορεί να μην αντιλαμβάνεται ποτέ ως μέρος της καθημερινότητάς του: ποιον δρόμο θα επιλέξει μια γυναίκα τη νύχτα, ποιον θα αποφύγει, σε ποιον θα τηλεφωνήσει, πότε θα στείλει μήνυμα ότι «έφτασε σπίτι».
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε άνδρας είναι προσωπικά ένοχος για τη βία που υφίστανται οι γυναίκες. Σημαίνει ότι οι άνδρες καλούνται να αναγνωρίσουν τη συλλογική διάσταση ενός κοινωνικού προβλήματος και να εξετάσουν τον δικό τους ρόλο: τι ανέχονται, τι γελούν, τι αποσιωπούν, τι αμφισβητούν και τι επιλέγουν να μην βλέπουν.
Οι «performative male feminists»
Η πατριαρχία, όμως, δεν χρειάζεται πλέον να εμφανίζεται πάντα με το πρόσωπο του «σκληρού άνδρα». Μπορεί να μιλά τη γλώσσα της ισότητας, να χρησιμοποιεί φεμινιστικούς όρους και να εμφανίζεται ως προοδευτική.
Εδώ εμφανίζεται το φαινόμενο των λεγόμενων «performative male feminists»: ανδρών που υιοθετούν δημόσια τη φεμινιστική ρητορική και παρουσιάζουν τον εαυτό τους ως «ευαισθητοποιημένο» και διαφορετικοί από τους «άλλους άνδρες», χωρίς αυτή η δημόσια εικόνα να συνοδεύεται απαραίτητα από αντίστοιχη αλλαγή στις σχέσεις εξουσίας, στις προσωπικές συμπεριφορές ή στην καθημερινή πρακτική.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι ένας άνδρας μιλά για φεμινισμό. Το αντίθετο. Το πρόβλημα αρχίζει όταν ο φεμινισμός γίνεται προσωπικό brand. Όταν η φεμινιστική γλώσσα χρησιμοποιείται για κοινωνική αποδοχή, επιβεβαίωση ή προσωπικό όφελος, ενώ τα προνόμια και οι σχέσεις εξουσίας παραμένουν ανέγγιχτα.
Τότε η πατριαρχία δεν καταργείται. Αλλάζει πουκάμισο.
Ο «ευαίσθητος άνδρας», ο «φεμινιστής άνδρας» ή ο «σύμμαχος» δεν είναι αυτομάτως απαλλαγμένος από τις πατριαρχικές αντιλήψεις. Η πραγματική δοκιμασία δεν βρίσκεται στο τι δηλώνει δημόσια, αλλά στο τι κάνει όταν δεν υπάρχει κοινό να τον χειροκροτήσει.
Όλοι οι άνδρες στο τσουβάλι
Όλοι οι άνδρες στο ίδιο τσουβάλι, λοιπόν.
Αριστεροί, δεξιοί, ακροδεξιοί, κεντρώοι, φιλελεύθεροι, νεοφιλελεύθεροι, κομμουνιστές, σοσιαλιστές, αναρχικοί, προοδευτικοί και συντηρητικοί. Θρησκευόμενοι και άθεοι. Straight, gay, cis και τρανς. Πλούσιοι και φτωχοί, εργάτες και εργοδότες, μορφωμένοι και αμόρφωτοι.
Η πατριαρχία δεν είναι ατομικό χαρακτηριστικό και δεν διαθέτει πολιτική ταυτότητα. Δεν ζητά από κανέναν να δηλώσει αριστερός ή δεξιός προτού αναπαράγει έμφυλους ρόλους. Μπορεί να αλλάζει πρόσωπο, ύφος και λεξιλόγιο, αλλά να παραμένει η ίδια δομή εξουσίας. Μπορεί να φορά κοστούμι ή κουκούλα, να μιλά στο όνομα της επανάστασης ή της παράδοσης, να επικαλείται την ελευθερία, τη θρησκεία ή ακόμη και τoν φεμινισμό.
Ο σεξισμός δεν γίνεται λιγότερο σεξισμός επειδή προέρχεται από τον «σωστό» πολιτικό χώρο. Και ο μισογυνισμός δεν παύει να είναι μισογυνισμός επειδή συνοδεύεται από προοδευτικά συνθήματα.
Καμία ιδεολογική ταμπέλα δεν αποτελεί πιστοποιητικό ισότητας. Κανένα «προοδευτικό» άλλοθι δεν ακυρώνει την πατριαρχία. Και κανένας άνδρας δεν χρειάζεται να θεωρείται ένοχος για να αναγνωρίσει ότι έχει ευθύνη απέναντι σε ένα σύστημα από το οποίο μπορεί να επωφελείται, να αναπαράγει ή —και αυτό είναι το ζητούμενο— να αμφισβητεί.
Είναι εύκολο να εντοπίζεις την πατριαρχία στον πολιτικό αντίπαλο. Πολύ δυσκολότερο είναι να την αναγνωρίζεις στον δικό σου χώρο, στη δική σου παρέα, στη δική σου γλώσσα, στις δικές σου σχέσεις.
Και ίσως εκεί βρίσκεται η πραγματική πρόκληση του φεμινισμού: όχι να κατασκευάσει έναν συλλογικό ένοχο, αλλά να αναγκάσει μια κοινωνία να κοιτάξει στον καθρέφτη.
