Ο Γερμανός Πρόεδρος Φρανκ-Βάλτερ Σταϊνμάιερ προειδοποίησε, κατά την ομιλία του για την Ημέρα της Γερμανικής Ενότητας στη Βρέμη στις 3 Οκτωβρίου 2026, ότι η δημοκρατία στη Γερμανία αντιμετωπίζει νέες και σοβαρές προκλήσεις. Η παρέμβασή του αυτή φέρει ιδιαίτερο ιστορικό και πολιτικό βάρος, καθώς πρόκειται για την τελευταία ομιλία που εκφωνεί ως Ομοσπονδιακός Πρόεδρος στη συγκεκριμένη επετειακή ημέρα, λίγο πριν την ολοκλήρωση της δεύτερης και τελικής θητείας του στο ανώτατο πολιτειακό αξίωμα της χώρας.
Ο Σταϊνμάιερ ξεκίνησε την ομιλία του στρέφοντας το βλέμμα στις αφετηρίες της σύγχρονης γερμανικής ιστορίας, υπογραμμίζοντας ότι η ανάμνηση της 3ης Οκτωβρίου 1990 και των γεγονότων που προηγήθηκαν δεν αποτελεί μια απλή επετειακή τυπικότητα, αλλά θεμέλιο της εθνικής συνείδησης:
«Είμαι σκιά αυτή τη στιγμή χαράς στη γερμανική ιστορία. Όσο μεγάλες κι αν είναι αυτές οι προκλήσεις, δεν πρέπει ποτέ να επιτρέψουμε αυτή τη στιγμή να ξεθωριάσει στη λήθη. Το να ξεχάσουμε αυτή τη στιγμή θα ήταν προδοσία».
Ανακαλώντας τις δικές του αναμνήσεις από τις ιστορικές μέρες της κατάρρευσης του Τείχους, ο Γερμανός Πρόεδρος περιέγραψε πώς η Ειρηνική Επανάσταση άλλαξε ριζικά την προσωπική του πορεία, μετατρέποντάς τον από έναν ακαδημαϊκό ερευνητή σε ενεργό πολιτικό:
«Όταν συγκεντρώνω τις δικές μου αναμνήσεις, μπορώ να το νιώσω ξανά. Πώς ο δρόμος μου στη ζωή πήρε μια νέα στροφή το 1989 εκείνη την εποχή. Ήμουν στα τελικά στάδια του διδακτορικού μου και θα μπορούσα να είχα οραματιστεί μια καριέρα στην ακαδημία όταν τελείωσα. Αλλά η ειρηνική επανάσταση και η γερμανική ενοποίηση εισέβαλαν στην απομονωμένη μου ύπαρξη με ακαταμάχητη δύναμη. Η ιστορία δεν ήταν απλώς κάτι που συνέβη. Η ιστορία δημιουργούνταν. Απλά να αναλύω και να αξιολογώ ό,τι είχε συμβεί στο παρελθόν δεν μου φάνηκε πλέον αρκετό.
Ήταν ο χειμώνας του 1989 που ο Βόλφγκανγκ Ούλλμαν (Wolfgang Ullmann) και άλλοι μας είχαν προσκαλέσει στο Πότσνταμ για να κάνουμε μια συζήτηση για το συνταγματικό μέλλον. Σκεφτόμασταν μια συνομοσπονδία εθνών για αρχή, αλλά αυτό ξεπεράστηκε γρήγορα από αυτό που έχουμε τώρα. Η πραγματική πολιτική, όπως συνειδητοποίησα κατά τις εβδομάδες μετά την πτώση του τείχους του Βερολίνου, είναι κατασκευασμένη από ένα εντελώς διαφορετικό υλικό. Ένα αληθινό πολιτικό κίνημα μπορεί να ανοίξει το δρόμο για τη δημοκρατία μέσα από τείχη, συρματοπλέγματα, απειλές, ψέματα, χειραγώγηση, φόβο και καταπίεση. Η αληθινή πολιτική μπορεί να εναποθέσει την ελπίδα.
Αυτό με διαμόρφωσε και καθόρισε την απόφασή μου να ασχοληθώ με την πολιτική. Και σε όλη τη διάρκεια αυτού που τώρα είναι μια μακρά πολιτική ζωή —η οποία, τουλάχιστον όσον αφορά το δημόσιο αξίωμα, πλησιάζει στο τέλος της— ήταν ακριβώς αυτή η εμπειρία που μου παρείχε καθοδήγηση. Στιγμές θάρρους που δεν πρέπει να χάσουμε από τα μάτια μας. Και έτσι, είναι με λύπη και μια σίγουρη θλίψη που το λέω: Δεν ζούμε πια σε αυτόν τον κόσμο της αισιοδοξίας».
Τα τραύματα της Ανατολικής Γερμανίας και η συστημική υποεκπροσώπηση
Αναλυόμενος τα αίτια της σημερινής κοινωνικής δυσφορίας, ο Σταϊνμάιερ δεν δίστασε να ασκήσει αυτοκριτική εκ μέρους της πολιτικής τάξης, αναγνωρίζοντας ότι η μεταπολεμική ανοικοδόμηση της ανατολικής χώρας άφησε πίσω της βαθιές πληγές και αισθήματα περιθωριοποίησης:
«Πολλοί από εμάς —και σχεδόν όχι μόνο στην ανατολή της χώρας μας— διαπιστώνουμε ότι οι προσδοκίες μας έχουν διαψευστεί. Η πολιτική πραγματικότητα στο σπίτι και σε όλο τον κόσμο μας έχει δείξει τη σκληρή και πικρή της πλευρά. Σχεδόν τέσσερις δεκαετίες μετά τη γερμανική ενοποίηση, μετά από εκτεταμένες προσπάθειες ανοικοδόμησης που πιστεύω ότι είναι ιστορικά άνευ προηγουμένου, μεγάλα τμήματα του πληθυσμού σε αυτή τη χώρα έχουν εκφράσει τη δυσπιστία τους στην πολιτική τάξη της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας.
Ήταν και παραμένει επειγόντως αναγκαίο να μην αρνηθεί σεβασμός σε κανέναν που αγωνίζεται, αλλά να παρέμβει πολιτικά για να διασφαλίσει ότι μπορεί να οδηγήσει μια αξιοπρεπή ζωή. Δεν πρέπει απλώς να το δεχτούμε όταν κάποιος είναι άνεργος... Ίσως δεν κάναμε αρκετά. Ίσως δεν το κάναμε με αρκετή δέσμευση, ίσως το κάναμε πολύ αργά. Οι άνθρωποι δεν θέλουν να είναι απλοί παθητικοί αποδέκτες υποστήριξης. Έχουν κάτι να προσφέρουν, κάτι να συνεισφέρουν και θέλουν να έχουν φωνή σε όλους τους τομείς της ζωής —είτε πρόκειται για επιχειρήσεις, πολιτική, ακαδημαϊκά ή τα μέσα ενημέρωσης— για να βοηθήσουν να διαμορφώσουν το μέλλον, να παίξουν ρόλο στη λήψη αποφάσεων από θέσεις επιρροής.
Και γι' αυτό, η υποεκπροσώπηση των ανθρώπων με ανατολικογερμανικό υπόβαθρο σε τέτοιες θέσεις δεν είναι κάτι για το οποίο πρέπει να είμαστε περήφανοι. Ακόμη και στην τέταρτη δεκαετία μετά την ενοποίηση, αυτή η έλλειψη εκπροσώπησης παραμένει σοβαρό ζήτημα. Όμως δεν είναι πολύ αργά για να αλλάξει αυτό. Ας το κάνουμε».
Ταυτόχρονα, ο Γερμανός Πρόεδρος ξεκαθάρισε ότι η κριτική δεν πρέπει να μετατρέπεται σε ισοπεδωτική μηδενιστική προπαγάνδα που αμαυρώνει το δημοκρατικό κράτος:
«Η αδιάκριτη συκοφάντηση της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, του ενωμένου δημοκρατικού μας κράτους, είναι ένα ψέμα προπαγάνδας που διαδίδεται από εξτρεμιστές. Και η χώρα μας αξίζει αυτή την υπερηφάνεια, την οποία αρνούμαστε να ανεχτούμε να μας την στερήσουν. Ούτε από εξωτερικές δυνάμεις που επιδιώκουν να μας διαιρέσουν και να μας εξασθενήσουν, ούτε από εσωτερικούς εξτρεμιστές που περιφρονούν τη δημοκρατία μας. Ούτε από κανέναν».
Η σήψη του δημόσιου διαλόγου, τα bots, οι ολιγάρχες και το φάσμα της Βαϊμάρης
Σε ένα από τα πιο καυστικά τμήματα της ομιλίας του, ο Σταϊνμάιερ συνέδεσε τη συμπλήρωση των 70 του χρόνων με την εξέλιξη της πολιτικής κουλτούρας, καταγγέλλοντας την αποδόμηση του ορθολογικού διαλόγου από τις ψηφιακές πλατφόρμες και τα συμφέροντα των τεχνολογικών κολοσσών:
«Έγινα 70 πριν από μισό χρόνο. Το να γερνάς δεν έχει πολλά πλεονεκτήματα, αλλά έχει ένα: το μονοπάτι που μπορείς να κοιτάξεις πίσω είναι μακρύτερο, με όλα τα χτυπήματα και τα εμπόδια του. Σε κανένα σημείο η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας δεν ήταν μια άκαμπτη ή σιωπηλή κοινότητα. Αλλά πριν το διαδίκτυο καταλάβει τα πάντα, τα μέσα ενημέρωσης ήταν σε θέση να διακρίνουν εάν κάποιος μπορούσε να αντλήσει μια πολιτική εντολή από εκατομμύρια ψήφους ή εάν απλώς εξέφραζε ατομική απογοήτευση. Οι άνθρωποι ήξεραν πώς να διακρίνουν αν κάποιος παρείχε πληροφορίες με βάση την αποδεδειγμένη εμπειρία... είτε διέδιδαν φήμες, μύθους και θεωρίες συνωμοσίας.
Αυτό έχει αλλάξει. Η ασταμάτητη πανταχού παρουσία και η παρεμβατικότητα όλων των ειδών των μηνυμάτων. Η εξεζητημένη παρουσίαση των πιο παράλογων ανοησιών. Η οξύθυμη συναισθηματικότητα. Η σύγχυση για το αν κάτι γράφτηκε από άνθρωπο ή από μηχανή, είτε ένας πολίτης είτε ένα bot δημοσιεύει κάτι. Τίποτα από αυτά δεν είναι δημοκρατική συζήτηση πια.
Εμείς οι Γερμανοί παρατηρούμε αυτή τη στιγμή πώς τα πιο σύγχρονα μέσα μαζικής ενημέρωσης απειλούν να μας ρίξουν πίσω σε μια άλλη δημοκρατία: της οποίας οι εσωτερικές διαιρέσεις έθεσαν τις βάσεις για τους εχθρούς της ελεύθερης Δημοκρατίας. Στην οποία τα άκρα βομβαρδίζουν με μια βροχή φανατικού μίσους, καταστρέφοντας πρώτα την πολιτιστική συζήτηση και μετά τα δημοκρατικά θεσμικά όργανα. Το αν το Βερολίνο γίνεται περισσότερο σαν τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης είναι ένα ερώτημα που δεν έχει ακόμη αποφασιστεί, αλλά εξαρτάται από εμάς.
Δεν πρέπει να παραλύσουμε από σκόπιμα κατασκευασμένες στρεβλώσεις της χώρας μας που επινοήθηκαν από τρολ του Κρεμλίνου, από Γερμανούς δεξιούς εξτρεμιστές ή ακόμη και από αριστερούς αυταρχικούς παραληρηματικούς. Μέσω του διαδικτύου, ανήθικοι ιντερνετικοί ολιγάρχες χρησιμοποιούν τον ιδιωτικό πλούτο και την οικονομική τους επιρροή στην πολιτική σπάντοντας όλα τα προηγουμένως γνωστά όρια.
Αλλά η δημοκρατία μας δεν είναι προς πώληση. Δεν παραδίνεται στους εχθρούς της. Είμαστε ισχυρότεροι από την κακία. Στεκόμαστε μαζί όταν μας συκοφαντούν, στεκόμαστε μαζί όταν απειλούμαστε, προστατεύουμε, ανανεώνουμε και βελτιώνουμε τη φιλελεύθερη τάξη μας».
Η μάχη κατά του αντισημιτισμού, ο φόβος της παρακμής και το μάθημα της ιστορίας
Ο Ομοσπονδιακός Πρόεδρος απηύθυνε αυστηρή προειδοποίηση για την αναβίωση του μίσους κατά των Εβραίων, ξεκαθαρίζοντας ότι η Γερμανία δεν πρόκειται να ανεχθεί την επιστροφή των φαντασμάτων του παρελθόντος:
«Αυτό δεν επιτρέπει αντισημιτικό συναίσθημα να επικρατήσει ξανά στη Γερμανία. Δεν πρέπει να επιτραπεί οι Εβραίοι να αισθανθούν αβεβαιότητα και να εξετάσουν το ενδεχόμενο μετανάστευσης. Ας το σταματήσουμε αυτό».
Κλείνοντας την ομιλία του, ο Σταϊνμάιερ ανέλυσε τις βαθύτερες παγκόσμιες οικονομικές και κοινωνικές ανακατατάξεις που τροφοδοτούν τον λαϊκισμό και τον αυταρχισμό, υπενθυμίζοντας τις ιστορικές ευθύνες της Γερμανίας απέναντι στους ευρωπαίους γείτονές της:
«Η άνοδος της οικονομικής παγκοσμιοποίησης δεν έχει φέρει μόνο πλούτο, αλλά έχει επίσης προκαλέσει απώλειες και έχει αφήσει πίσω ανθρώπους... Συνειδητοποιούμε ότι η παλίρροια έχει γυρίσει. Δεν είμαστε πλέον αυτόματα ηγέτες της αγοράς. Αυτή η πραγματικότητα μας βαραίνει πολύ. Ο φόβος ότι η ευημερία που έχουμε επιτύχει δεν μπορεί να διατηρηθεί, ότι τα παιδιά και τα εγγόνια θα είναι σε χειρότερη κατάσταση από ό,τι ήμασταν εμείς, σκοτεινιάζει τις προοπτικές μας.
Αυτό, σε συνδυασμό με ανησυχίες για πολύ υψηλά επίπεδα μετανάστευσης και ανταγωνισμό για θέσεις εργασίας και στέγαση, δημιουργεί μια κρίσιμη μάζα αισθήματος απώλειας ελέγχου και μια προθυμία για ψήφο σε λαϊκιστικά κόμματα —ή σε ορισμένες περιπτώσεις, μια λαχτάρα για νέους "ισχυρούς ηγέτες".
Οι εξελίξεις στη Γερμανία είναι ακόμη πιο σοβαρές από ό,τι σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Έχουμε ένα παρελθόν που στέλνει ρίγη στους άλλους Ευρωπαίους. Μην υποτιμάτε αυτό το γεγονός, ακόμη και πάνω από 80 χρόνια μετά την απελευθέρωση από το ναζιστικό καθεστώς. Δεν θα μας συγχωρεθεί η ιστορική άγνοια. Μια νέα μορφή του γερμανικού εθνικισμού αναμοχλεύει τα φαντάσματα του παρελθόντος και τους χειρότερους φόβους μεταξύ των γειτόνων μας. Ποτέ ξανά δεν θέλουμε να είμαστε η αιτία τέτοιων φόβων».
