Οι άνδρες βιάζουν...Πριν καν ολοκληρωθεί η ανάγνωση της πρότασης, το αυτοματοποιημένο αμυντικό ανακλαστικό της πατριαρχικής νοοτροπίας ενεργοποιείται με μαθηματική ακρίβεια: «Οι βιαστές βιάζουν! Όχι όλοι οι άνδρες!» (Not All Men). Πρόκειται για μια ενστικτώδη προσπάθεια αποποίησης κάθε συλλογικής ευθύνης, η οποία μετατοπίζει αμέσως το κέντρο βάρους της συζήτησης. Το πρόβλημα σταματά έτσι να είναι η έμφυλη βία, η απουσία συναίνεσης και η έμφυλη εγκληματικότητα, και μετατρέπεται αίφνης στην «αδικία» που υφίσταται ο εγωισμός του μέσου άνδρα όταν νιώθει ότι… τσουβαλιάζεται!
Αυτή η αντίδραση αποκαλύπτει μια βαθιά υπαρξιακή υποκρισία. Όταν στην καθημερινότητα λέμε ότι «οι Έλληνες είναι φιλόξενοι», «οι Έλληνες είναι καλοί ναυτικοί» ή «οι Γερμανοί είναι πειθαρχημένοι», κανείς Έλληνας δεν σπεύδει να διευκρινίσει έξαλλος ότι δεν είναι φιλόξενος και δεν ασχολείται με τη θάλασσα ή Γερμανός ότι δεν διαθέτει πειθαρχία. Εκεί, η γλωσσική γενίκευση γίνεται δεκτή ως δήλωση πολιτισμικού ή εθνικού χαρακτηριστικού.
Όταν όμως η ίδια γλωσσική δομή χρησιμοποιείται για να αναδείξει ένα δομικό, σκοτεινό χαρακτηριστικό της ανδρικής κοινωνικοποίησης, η αντίδραση είναι τουλάχιστον επιθετική. Η άμεση καταφυγή στο «δεν είμαι έτσι εγώ» είναι μια ρητορική στρατηγική διαφυγής. Η άρνηση να δει κανείς την αλήθεια πίσω από τη φράση επιτρέπει τη διατήρηση του status quo, αφήνοντας την έμφυλη βία να αντιμετωπίζεται ως μια σειρά από «μεμονωμένα» συμβάντα.
Ναι, σε επίπεδο ποινικού δικαίου, ένα συγκεκριμένο ποσοστό ανδρών καταδικάζεται ως βιαστές. Σχεδόν όλοι τους, όμως, είναι άνδρες. Και το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πόσοι όντως εγκληματούν, αλλά μέσα σε ποιο πλαίσιο γαλουχούνται ώστε να θεωρούν την παραβίαση ως αυτονόητο δικαίωμα.
Η ανδρική κοινωνικοποίηση ιστορικά και δομικά βασίζεται στην επιβολή, την κατάκτηση και την ηγεμονία. Ο άνδρας εκπαιδεύεται από την παιδική ηλικία να μην αποδέχεται την άρνηση, να εκλαμβάνει την επιφυλακτικότητα ως πρόκληση και την υποχώρηση του άλλου ως προσωπική νίκη. Αυτή η νοοτροπία διαποτίζει τον πυρήνα της μαζικής κουλτούρας, τη διαφήμιση, το σινεμά, ακόμη και την ποπ μουσική.
Ας θυμηθούμε και τους στίχους γνωστού τραγουδιού του Μιχάλη Χατζηγιάννη, που τραγουδήθηκαν μαζικά από γενιές και γενιές: «Όταν εσύ θα λες “όχι”, σαν νά 'χω ακούσει το “ναι” θ' αντιδρώ»! Αυτοί οι στίχοι είναι η απόλυτη συμπύκνωση της κουλτούρας του βιασμού (rape culture). Πρόκειται μια ανοιχτή, μελωδική ακύρωση κάθε έννοιας συναίνεσης. Όταν η ακύρωση της αυτοδιάθεσης επενδύεται με ρομαντικό περιτύλιγμα και αναπαράγεται καθημερινά στα ραδιόφωνα, η έννοια της παραβίασης καθίσταται αποδεκτό, «λεβέντικο» πρότυπο προσέγγισης, εκπαιδεύοντας τους άνδρες να θεωρούν τη γυναικεία άρνηση ως ένα εμπόδιο που οφείλουν να υπερκεράσουν.
Μία από τις πιο συνηθισμένες τακτικές αντιπερισπασμού απέναντι στη φράση «οι άνδρες βιάζουν» είναι η ξαφνική επίκληση της ανδρικής θυματοποίησης: «Μα για τις γυναίκες βιάστριες γιατί δεν λέτε; Για τους άνδρες που πέφτουν θύματα βιασμού γιατί δεν μιλάτε;». Τα «άλφα αρσενικά», ωστόσο, και οι αυτόκλητοι προστάτες της ανδρικής αξιοπρέπειας ουδέποτε ενδιαφέρθηκαν πραγματικά για τους άνδρες επιζώντες. Η επίκλησή τους γίνεται αποκλειστικά ως εργαλείο φίμωσης του φεμινιστικού λόγου. Όταν ένα αγόρι ή ένας άνδρας πέφτει θύμα σεξουαλικής βίας, οι ίδιοι κύκλοι που διαμαρτύρονται για το «Not All Men» είναι οι πρώτοι που χλευάζουν το θύμα.
Όταν το 2021 αποκαλύφθηκε η υπόθεση της αποπλάνησης και κακοποίησης ανήλικου μαθητή από την καθηγήτριά του, σε μια από τις πολύ σπάνιες περιπτώσεις γυναίκας θύτη και άρρενος επιζώντος στην Ελλάδα, η κυρίαρχη αντίδραση της ανδρικής πλειοψηφίας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν ήταν η συμπαράσταση στο τραυματισμένο παιδί, αλλά ο χλευασμός: «Το όνειρο κάθε μαθητή!», «Τυχεράκιας!», «Εμάς γιατί δεν μας έτυχε τέτοια δασκάλα;». Σε εκείνη τη συγκυρία, η σεξουαλική κακοποίηση ενός ανηλίκου υποβαθμίστηκε από τα άλφα αρσενικά σε ανδρική φαντασίωση και «επιτυχία». Αυτό αποδεικνύει ότι η δήθεν ευαισθητοποίηση για τους άνδρες θύματα είναι παντελώς προσχηματική και ενεργοποιείται μόνο ως όπλο απέναντι στις γυναίκες που καταγγέλλουν τη βία. Στην πραγματικότητα, η ίδια η πατριαρχία τιμωρεί, εξευτελίζει και ακυρώνει τους άνδρες επιζώντες.
Όλοι οι άνδρες είμαστε στο ίδιο τσουβάλι. Άλλοι βρίσκονται πιο πάνω, κοντά στο στόμιο, διατηρώντας μια φαινομενική απόσταση, κι άλλοι βρίσκονται πιο βαθιά, στον πάτο του. Αλλά το τσουβάλι είναι το ίδιο: είναι το οικοδόμημα της ανδρικής προνομιακής μεταχείρισης, της ανοχής και της σιωπής.
Είμαστε στο ίδιο τσουβάλι όταν γελάμε με ένα «αθώο» σεξιστικό αστείο στην παρέα.
Είμαστε στο ίδιο τσουβάλι όταν βλέπουμε έναν φίλο μας να πιέζει μια γυναίκα στο μπαρ και επιλέγουμε να στρέψουμε το βλέμμα αλλού για να «μη χαλάσουμε τις καρδιές μας».
Είμαστε στο ίδιο τσουβάλι όταν μας ενδιαφέρει να πείσουμε ότι εμείς είμαστε «τα καλά παιδιά», αντί να ακούσουμε τις καθημερινές και παμπληθείς εμπειρίες των γυναικών γύρω μας τόσο στον δημόσιο όσο και στον ιδιωτικό χώρο.
Η άρνηση να αποδεχτούμε τη συμμετοχή μας σε αυτό το σύστημα μας καθιστά μέρος του προβλήματος. Ο βιαστής δεν είναι ένα τέρας που καταφθάνει από άλλο σύμπαν· είναι το ακραίο, φυσικό προϊόν της ίδιας της κοινωνίας που εκπαιδεύει τους άνδρες να θεωρούν ότι τα σώματα των άλλων υπόκεινται στη δικαιοδοσία τους. Η ουσιαστική αντιμετώπιση του προβλήματος δεν επιτυγχάνεται με αμυντικές κραυγές, ούτε με το να δηλώνουμε ότι δεν είμαστε «σαν τους άλλους». Επιτυγχάνεται μόνο όταν αποφασίσουμε να αποδομήσουμε την ίδια την τοξική αρρενωπότητα όπως την διδαχθήκαμε.
